Robot lính Ukraine tham chiến: Chiến tranh tương lai sẽ ra sao?

Đoạn video do công ty quốc phòng Ukraine DevDroid công bố hồi tháng 1 cho thấy cảnh ba binh sĩ Nga mặc đồ ngụy trang trắng, giơ tay đầu hàng trước họng súng máy gắn trên một robot mặt đất. Theo hãng tin, đây là khoảnh khắc các binh sĩ Nga bị bắt giữ bởi một robot Ukraine sử dụng AI.

Đến tháng 4, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy tuyên bố rằng, lần đầu tiên trong lịch sử cuộc chiến, một vị trí của đối phương đã bị chiếm giữ hoàn toàn bởi các nền tảng không người lái, bao gồm hệ thống mặt đất và máy bay không người lái (drone). Ông viết trên mạng xã hội X: “Các hệ thống robot mặt đất đã thực hiện hơn 22.000 nhiệm vụ tại tiền tuyến chỉ trong ba tháng”.

Theo các nhà phân tích, sự kiện này phản ánh một bước tiến tất yếu của chiến tranh, vượt ra khỏi biên giới Ukraine, khi thế giới đang phải đối mặt với những hàm ý đạo đức từ việc kiểm soát công nghệ này.

UAV, robot hải quân và chó robot

Trong nhiều thập kỷ, quân đội các nước chủ yếu sử dụng robot mặt đất để xử lý bom mìn và trinh sát. Tuy nhiên, tại Ukraine, vai trò của chúng đã mở rộng nhanh chóng. Một số lữ đoàn báo cáo rằng có tới 70% vật tư tiền tuyến được vận chuyển bằng hệ thống robot thay vì binh lính. Những cỗ máy này chuyên chở đạn dược, thực phẩm, vật tư y tế và sơ tán thương binh khỏi các vị trí nguy hiểm.

Sự thay đổi này là một phần của cuộc chuyển đổi lớn hơn trong chiến tranh, bắt đầu từ cuộc tranh luận về máy bay không người lái (UAV) hồi đầu những năm 2000. Năm 2002, Mỹ dùng máy bay không người lái MQ-1 Predator thực hiện một trong những cuộc không kích có mục tiêu đầu tiên tại Afghanistan. Khi AI phát triển, cuộc tranh luận đã chuyển sang các hệ thống có khả năng tự động xác định mục tiêu, ưu tiên các cuộc tấn công và đưa ra quyết định chiến trường.

Các chuyên gia cho rằng vấn đề tự chủ phải luôn là trọng tâm. Toby Walsh, chuyên gia AI tại Đại học New South Wales, mô tả các hoạt động quân sự do AI điều khiển là “cuộc cách mạng thứ ba của chiến tranh”. Cuộc cách mạng này cũng lan sang cả robot hải quân và robot chó đang được thử nghiệm cho các nhiệm vụ giám sát, trinh sát.

Vai trò của con người

Sự xuất hiện của các drone hoàn toàn tự động, hay còn gọi là “robot sát thủ”, đã gây ra cuộc tranh luận gay gắt sau báo cáo của Liên Hợp Quốc cho rằng drone Kargu-2 do Thổ Nhĩ Kỳ sản xuất đã tự động tấn công binh sĩ tại Libya năm 2020. Sự việc đã thúc đẩy các cuộc thảo luận về đạo đức khi một cỗ máy đưa ra quyết định cướp đi sinh mạng con người.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Anna Nadibaidze đến từ Đại học Nam Đan Mạch cho rằng cần tập trung nhiều hơn vào các quy định về vũ khí bán tự động, nơi “con người vẫn còn trong vòng lặp”. Bà lo ngại liệu có đủ “thời gian và không gian” cho phán đoán của con người trong bối cảnh chiến tranh hay không.

Tại Ukraine, một người điều khiển vẫn giữ quyền kiểm soát robot. Nhưng trong trường hợp Israel tấn công Gaza, việc tham gia của AI vào quá trình ra quyết định đã dẫn đến “thiệt hại lớn về dân thường”, thách thức luật nhân đạo quốc tế và nguyên tắc tương xứng. Một báo cáo của Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm cảnh báo rằng chuỗi cung ứng AI bị phân mảnh và phụ thuộc nhiều vào công nghệ dân sự, làm phức tạp thêm nỗ lực kiểm soát việc sử dụng AI trong quân sự.

Vào giữa năm ngoái, Bộ Quốc phòng Mỹ đã trao cho OpenAI hợp đồng 200 triệu USD để tích hợp AI tạo sinh vào quân đội. Chuyên gia Walsh cảnh báo: “Nếu không cẩn thận, chiến tranh sẽ trở nên khủng khiếp hơn, nhanh hơn và con người sẽ không thể tham gia vì không đủ tốc độ, độ chính xác và khả năng phản ứng.”

Ukraine là bãi thử nghiệm

Các chuyên gia nhấn mạnh, công nghệ và AI không tự có hại mà cách sử dụng mới là vấn đề. Tại Ukraine, robot cũng được dùng để giải cứu dân thường và hỗ trợ hậu cần trong điều kiện bãi mìn hiểm trở. Tuy nhiên, những gì đang diễn ra ở tiền tuyến là một bãi thử nghiệm, buộc cộng đồng quốc tế phải tính đến việc điều chỉnh công nghệ này trong các cuộc xung đột trong tương lai.

Dù có những thất bại về mặt đạo đức, vẫn có sự công nhận rằng các vấn đề này phải được giải quyết. Viện Nghiên cứu Giải trừ Quân bị Liên Hợp Quốc (UNIDIR) dự kiến họp vào tháng 6 để xem xét tác động của AI đối với hòa bình và an ninh quốc tế. Như trường hợp vũ khí hóa học, các thỏa thuận quốc tế dù không hoàn hảo nhưng cuối cùng đã được thiết lập để kiểm soát chúng. “Nhiều quốc gia ở Nam bán cầu muốn có quy định, vì vậy các sáng kiến khu vực có thể hình thành,” Nadibaidze nói, đồng thời cho rằng ngay cả khi không có sự tham gia của các cường quốc, chúng vẫn có thể giúp định hình các chuẩn mực mới nổi.