Putin cảnh báo Armenia về hậu quả nếu gia nhập EU

Tổng thống Nga Vladimir Putin ngày 2/12 đã có cuộc gặp căng thẳng với Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan bên lề hội nghị thượng đỉnh Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) tại Bishkek, Kyrgyzstan. Tại cuộc gặp, ông Putin cảnh báo tham vọng gia nhập EU của Armenia có thể gây gián đoạn thương mại song phương và làm xói mòn lợi ích của nước này trong EEU.

Theo điện Kremlin, ông Putin nhấn mạnh Armenia là đối tác thương mại và kinh tế quan trọng của Nga, nhưng việc Yerevan muốn gia nhập EU sẽ tạo ra “phức tạp” cho tư cách thành viên EEU và đe dọa cắt đứt các mối quan hệ thương mại đã thiết lập. “Đó là quyền tự nhiên và hợp pháp của Armenia với tư cách một quốc gia có chủ quyền, nhưng chắc chắn sẽ tạo ra phức tạp cho việc tiếp tục là thành viên EEU”, ông Putin nói.

Đáp lại, Thủ tướng Pashinyan khẳng định Armenia không vi phạm nghĩa vụ với Nga hay EEU khi khởi động tiến trình gia nhập EU, đồng thời tuyên bố Yerevan không có kế hoạch rời khỏi EEU.

Quan hệ Nga – Armenia xuống mức thấp lịch sử

Sau khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, Armenia từng là đồng minh thân cận nhất của Nga ở Nam Kavkaz, là thành viên Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO), nơi đặt căn cứ quân sự Nga và phụ thuộc vào khí đốt Nga. Nga hiện chiếm khoảng 30% kim ngạch thương mại của Armenia, với trị giá 2,5 tỷ USD trong nửa đầu năm nay.

Tuy nhiên, quan hệ hai nước trở nên căng thẳng từ năm 2023, khi Nga không can thiệp quân sự trong cuộc tấn công của Azerbaijan vào khu vực Nagorno-Karabakh – nơi có đông người Armenia sinh sống và độc lập trên thực tế từ những năm 1990. Việc Moscow không hỗ trợ Yerevan trong cuộc xung đột này đã thúc đẩy Armenia xoay trục sang phương Tây.

Theo nhà phân tích chính trị Laurentiu Plesca thuộc Quỹ Marshall Đức tại Mỹ, Moscow đã phản ứng bằng cách chặn nhập khẩu hàng hóa Armenia và đe dọa đình chỉ cung cấp khí đốt, dầu mỏ và kim cương miễn thuế cho nước này. EU thì cam kết hỗ trợ kinh tế để bù đắp áp lực đó; Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen hồi tháng 7 đã cam kết thêm 18 triệu euro (khoảng 20 triệu USD) trong gói hỗ trợ kinh tế rộng hơn 52 triệu euro (khoảng 60 triệu USD) cho Armenia.

Kế hoạch gia nhập EU của Armenia

Tháng 4/2024, Tổng thống Armenia đã ký luật tạo cơ sở pháp lý cho việc tiến tới gia nhập EU. Ông Pashinyan nhấn mạnh đây không phải là đơn xin gia nhập mà là khởi đầu cho quá trình hội nhập sâu hơn. Đến tháng 7/2025, ông tuyên bố Armenia sẽ quyết định bằng trưng cầu dân ý “trong tương lai gần”.

Armenia đã tổ chức hội nghị thượng đỉnh EU đầu tiên vào tháng trước, với sự tham dự của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, và đón Tổng thống Pháp Emmanuel Macron thăm cấp nhà nước, động thái khiến Điện Kremlin chỉ trích mạnh mẽ.

EEU và căng thẳng Nga – Armenia

EEU là nhóm các nước thuộc Liên Xô cũ, gồm Nga, Belarus, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Armenia, thành lập năm 2015. Theo báo cáo của Chatham House năm 2022, EEU là nỗ lực của Nga nhằm tạo ra một đối trọng Á-Âu với EU, phục vụ mục tiêu tái lập ảnh hưởng của Nga sau khi Liên Xô tan rã.

Tại hội nghị thượng đỉnh EEU ở Kazakhstan hồi tháng 5, Putin cùng lãnh đạo Belarus, Kazakhstan và Kyrgyzstan đã ra tuyên bố chung kêu gọi Armenia tổ chức trưng cầu dân ý về việc rời EEU “càng sớm càng tốt”. Putin từng nhắc đến “kịch bản Ukraine”, ám chỉ việc Kyiv bắt đầu bằng tham vọng gia nhập EU.

Tháng 6, ông Pashinyan bác bỏ lời kêu gọi trưng cầu dân ý ngay lập tức của Moscow, nói rằng việc đưa ra “lựa chọn lý thuyết” là “không khôn ngoan và không chính đáng”. Ông khẳng định sẽ tiếp tục làm việc trong EEU cho đến khi việc lựa chọn giữa hai khối “trở nên không thể tránh khỏi”.

Theo nhà phân tích Plesca, đây là cuộc giằng co về định hướng chiến lược của Armenia giữa Nga và phương Tây. “Lập trường thân EU đã rõ ràng, và Moscow muốn đảo ngược điều đó. Thất bại trong việc thay đổi cục diện qua bầu cử, Moscow đang dùng biện pháp ép buộc kinh tế”, ông nói. Plesca cũng lưu ý rằng Armenia đang giữ “một chân trong cả hai phe”, nhưng Moscow khẳng định điều đó là không thể.