Phong trào 'Gián' có buộc đảng BJP của ông Modi phải thay đổi?

New Delhi, Ấn Độ – Đêm 4/8, tại một hội trường kiểm phiếu ở thành phố Patna, miền đông Ấn Độ, cách thủ đô khoảng 1.000km, đảng Bharatiya Janata (BJP) của Thủ tướng Narendra Modi đã hứng chịu một trong những thất bại chính trị đáng kinh ngạc nhất trong 12 năm qua.

Bankipur, một khu vực bầu cử tại cơ quan lập pháp bang Bihar, đã thuộc về BJP suốt ba thập kỷ. Nhưng đảng Jan Suraj non trẻ, do nhà chiến lược chính trị kiêm chính trị gia Prashant Kishor lãnh đạo, đã chấm dứt triều đại đó khi giành chiến thắng trước chủ tịch đảng BJP, ông Nitin Nabin, người nắm ghế này cho đến vài tháng trước.

Thất bại này diễn ra chưa đầy hai tuần sau khi Bộ trưởng Giáo dục Ấn Độ Dharmendra Pradhan từ chức, nhượng bộ trước bảy tuần biểu tình do sinh viên lãnh đạo làm rung chuyển New Delhi và lan sang nhiều thành phố. Đảng Gián Nhân dân (CJP), một tổ chức châm biếm ra đời trên Instagram vào tháng 5 sau khi Chánh án Tòa án Tối cao Ấn Độ Surya Kant so sánh thanh niên thất nghiệp với “gián” và “ký sinh trùng”, đã dẫn dắt các cuộc biểu tình này.

Ông Nabin, chủ tịch BJP, đã dành cả chiến dịch tranh cử ở Bankipur để lên án những người biểu tình Gen Z là “một loại virus và một băng nhóm gián chuyên phá hoại đất nước”.

Nhưng thay vào đó, chính sự kiểm soát của BJP tại khu vực bầu cử này đã bị phá vỡ. Theo các nhà phân tích, kết quả bầu cử bất ngờ này đặt ra câu hỏi lớn hơn cho Ấn Độ: Liệu cỗ máy chính trị đáng gờm nhất Ấn Độ – BJP – có bị buộc phải thay đổi?

Dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy BJP coi cuộc nổi dậy của Gen Z không chỉ là một sự phiền toái nhất thời là sự vụng về trong phản ứng của đảng này. Trong thời kỳ đỉnh điểm của các cuộc biểu tình, ông Modi đã đăng một loạt video kiểu tự sướng trên Instagram để trả lời về các vụ rò rỉ đề thi dẫn đến biểu tình. Ông được cho là đã nói với các thành viên nội các rằng giới trẻ “chỉ ở trên Instagram”, khuyến khích các bộ trưởng tiếp cận họ trên nền tảng này bằng các video ngắn thay vì họp báo.

Tại Uttar Pradesh, bang đông dân nhất Ấn Độ, đảng này đã khởi động sáng kiến tiếp cận Gen Z, hướng dẫn các quan chức hành chính vào trường học để tư vấn hướng nghiệp.

BJP cũng phát hành một video tại phòng gym, trong đó những người trẻ trao đổi tiếng lóng internet với một huấn luyện viên lớn tuổi, người hướng câu chuyện về thành tích phát triển của chính phủ. Lớp tiếng lóng được sử dụng dày đặc đến mức nhiều người dùng Instagram chế nhạo đảng này, nói đùa rằng họ có vẻ đã trả tiền cho giới trẻ để viết nội dung tuyên truyền chống lại chính thế hệ của họ.

Nhà phân tích Asim Ali tại New Delhi cho rằng sự vội vàng tìm kiếm sự hiện diện trên mạng xã hội này tiết lộ nhiều điều về chính đảng này. BJP từng tạo ra những câu chuyện mà chính những người ủng hộ họ tự lan truyền. Ngày nay, phần lớn thông điệp của họ “có cảm giác được quản lý và trả tiền nhiều hơn” – một sự không phù hợp với một không gian phi tập trung vốn ít thưởng cho kỷ luật từ trên xuống hơn nhiều so với Facebook và WhatsApp trước đây.

“Bộ máy truyền thông của đảng vẫn mạnh mẽ nhờ kiểm soát truyền thông chính thống. Nhưng trên mạng xã hội, đặc biệt là Instagram, họ không thể tạo ra sự đồng cảm và nhận diện một cách tự nhiên như giai đoạn 2011–2014”, Ali nói với Al Jazeera.

Gilles Verniers, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế (CERI) thuộc Sciences Po Paris, mô tả hoạt động tiếp cận của BJP là “một cuộc chiến giành nhận thức” hơn là thay đổi chính sách. “Không có đề xuất nào thay đổi về cơ bản. Có một bộ trưởng giáo dục mới, nhưng ông ấy xuất thân từ cùng nguồn gốc, một người lớn tuổi từ RSS”, ông nói, đề cập đến tổ chức Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), tổ chức cha đẻ theo đường lối cực hữu của BJP.

Ông Verniers cho rằng điều thực sự bị phá vỡ là kịch bản quen thuộc của BJP khi đối phó với bất đồng chính kiến: gán cho người biểu tình là phản quốc, được nước ngoài tài trợ hoặc khủng bố, như họ từng làm trong các cuộc biểu tình chống Đạo luật sửa đổi quyền công dân (CAA) gây tranh cãi năm 2019–2020. Đạo luật này lần đầu tiên đưa ra tiêu chí tôn giáo cho việc nhập tịch: những người xin tị nạn không theo đạo Hồi từ các nước láng giềng của Ấn Độ được cấp tốc trở thành công dân.

Cách tiếp cận trước đây đối với biểu tình thất bại lần này một phần vì phong trào tự chế nhạo mình trước khi nhà nước kịp làm điều đó, và một phần vì nó mang tính đa nguyên. Không giống các cuộc biểu tình chống CAA hay của nông dân, phong trào lần này không thể quy cho một tôn giáo hay cộng đồng cụ thể nào, và cũng thu hút giới trẻ từ tầng lớp “Bà-la-môn” vốn là nền tảng ủng hộ BJP. Theo ông Verniers, đây là một phong trào “thực sự không phân biệt đẳng cấp”.

Sự kiện này cũng làm tan vỡ quan niệm do BJP cổ xúy rằng ông Modi có sức hút tự nhiên đối với giới trẻ. Lần đầu tiên, Thủ tướng 75 tuổi “trông đúng tuổi của mình”, Verniers nói. “Phong trào này đã biến ông ấy thành một người ‘boomer’ trong nhận thức công chúng, và điều đó chắc chắn khiến ông ấy rất đau lòng”.

BJP đã thua hai trong ba cuộc bầu cử phụ hồi đầu tháng 8 tại các bang mà họ quản lý: Bankipur ở Bihar và Datia ở Madhya Pradesh. Tuy nhiên, họ vẫn giữ vững ghế thứ ba tại Manjalpur, Gujarat, bang quê nhà của ông Modi. Các nhà lãnh đạo phe đối lập nối thẳng thất bại này với các cuộc biểu tình của sinh viên, nhưng các nhà phân tích thận trọng hơn. Ông Ali cảnh báo không nên suy diễn quá nhiều từ lá phiếu Bankipur. Ông Verniers cho rằng bầu cử phụ thường chỉ do một phần nhỏ cử tri quyết định, “chưa đến một phần ba dân số bỏ phiếu”, và hệ thống quyền lực của BJP “đã chứng tỏ khả năng hấp thụ các thất bại rất tốt”.

Điểm thay đổi không phải là số phiếu mà là câu chuyện xung quanh, giờ đây đang “phát triển thành một câu chuyện lớn hơn về những thách thức đối với BJP”.

Hiếm có chính trị gia nào đến Jantar Mantar, tâm điểm biểu tình Gen Z tại New Delhi, thường xuyên như ông Pushpendra Saroj, 27 tuổi, nghị sĩ đảng Samajwadi tại Kaushambi, Uttar Pradesh. Ông chứng kiến đám đông vài trăm người tăng lên hàng nghìn người sau khi nhà hoạt động Sonam Wangchuk phải nhập viện sau 20 ngày tuyệt thực. Ông cho rằng điều này đến từ “sự hung hăng của chính phủ” – nhiều tuần im lặng, bị cáo buộc cắt điện và nước, cùng cuộc tấn công bằng dùi cui vào người biểu tình ngày 20/7 tại New Delhi. Đám đông đã vượt ra ngoài phạm vi sinh viên, có cả cựu chiến binh quân đội và thậm chí cả cảnh sát đang tại ngũ.

“Không ai thích nhìn trẻ em bị đánh cả”, ông Saroj nói. Ông cũng chỉ ra rằng việc bộ trưởng giáo dục từ chức chỉ đến sau khi “những ngón tay chỉ thẳng vào thủ tướng”.

Đối với nhiều người tuần hành tại New Delhi, câu chuyện còn lớn hơn một trang Instagram châm biếm “Gián” hay một vụ từ chức đơn lẻ. Anjali, nghiên cứu sinh và là thư ký Hiệp hội Sinh viên Toàn Ấn (AISA) tại Đại học Delhi, một nhóm có khuynh hướng cánh tả lâu đời, đọc các cuộc biểu tình như sự trồi lên của cơn giận dữ tích tụ lâu ngày. “Chúng tôi biết chắc rằng điều này không bắt nguồn từ một nhận xét cụ thể hay một vụ rò rỉ cụ thể nào. Đó là sự tức giận tích lũy của giới trẻ đất nước này trong 12 năm qua. Chừng nào chính trị cộng đồng, phân biệt đẳng cấp, chống phụ nữ chưa chấm dứt, thì đây không phải là cột mốc chiến thắng dưới bất kỳ hình thức nào”, cô nói.

Anjali cũng chỉ trích việc ai phải trả giá sau khi biểu tình lắng xuống. Các sinh viên Hồi giáo và Dalit, theo lời cô, là “những người đầu tiên bị bỏ tù”, là những người đầu tiên đối mặt với đe dọa và các đơn tố cáo của cảnh sát, lặp lại cuộc đột kích năm 2019 vào Đại học Jamia Millia Islamia, trường đại học ở New Delhi nằm ở trung tâm các cuộc biểu tình chống CAA. Tại bang Goa, phía tây, cảnh sát bắt giữ hai thanh niên vì bị cáo buộc ủng hộ các nhà hoạt động bị bỏ tù Umar Khalid và Sharjeel Imam khi ăn mừng việc ông Pradhan từ chức – môt sự việc mà cô đọc là một phần của mô hình tương tự.

Các nhà phân tích đều đồng ý rằng CJP khó có thể bước vào chính trường. Ông Verniers gọi sự kiềm chế của nhóm này là “thông minh về mặt chiến thuật”, dẫn chứng đảng Aam Aadmi (AAP), một phong trào biểu tình từng xây dựng đảng thành công nhưng sau một thập kỷ nắm quyền lại bị “coi là sự thất vọng” và “trên bờ vực biến mất” ở một số thành trì trước đây. Một chiến dịch quốc gia đòi hỏi tiền bạc, tình nguyện viên và tổ chức mà một phong trào trẻ, thường thiếu việc làm không có được. Ảnh hưởng lâu dài hơn của nó sẽ là tác động đến chương trình nghị sự của các đảng khác, “như một nhóm lợi ích, hơn là một lực lượng chính trị riêng biệt”, mà phe đối lập đã sẵn sàng tiếp nhận một cách bất thường. Anjali mô tả lập trường của AISA theo cách tương tự: có mặt tại Jantar Mantar, nhưng không muốn thu hẹp cuộc chiến vào một vụ từ chức duy nhất. Nhóm, theo lời cô, có kế hoạch tiếp tục xây dựng lập luận phản đối chính phủ tại các khuôn viên trường đại học trên toàn quốc.

Al Jazeera đã liên hệ với 18 phát ngôn viên quốc gia của BJP để xin phản hồi cho bài viết này nhưng không nhận được hồi âm nào.

Ông Ali nói rằng ông không mong đợi BJP từ bỏ chính trị độc tôn của người Hindu (Hindutva) để chuyển sang các vấn đề việc làm và giáo dục như yêu cầu của những người biểu tình Gen Z do CJP dẫn dắt. “Tôi không nghĩ BJP sẽ pha loãng chương trình nghị sự Hindutva; nếu có, họ càng theo đuổi nó mạnh hơn, để vấn đề nổi bật nhất trong mọi cuộc bầu cử là bản sắc tôn giáo.”

Có thể vậy, nhưng điều đã thay đổi, theo ông Verniers, không phải là sức mạnh chính trị thô của BJP mà là tính hợp pháp của nó. “Về mặt bầu cử, họ thống trị như mọi khi, thậm chí có thể hơn”, ông nói, trích dẫn khả năng thắng cử, gây chia rẽ đối thủ và chi tiêu vượt trội của đảng này như bằng chứng cho thành công liên tục của họ và việc BJP đã đẩy “ranh giới của những gì có thể chấp nhận được về mặt dân chủ”. Nhưng chính quyền lực đằng sau sự thống trị đó đã bị các cuộc biểu tình làm suy giảm. Khoảng cách “giữa quyền lực thực tế của BJP và khả năng khiến người dân tuân thủ và phục tùng” khó có thể hàn gắn bằng một chiến thắng bầu cử phụ hay một video được trau chuốt. Khoảng cách đó, theo ông Verniers, là “sự tách rời thực sự quan trọng, thú vị” mà đảng này giờ phải sống chung.