Phát ngôn chống chủ nghĩa phục quốc của giáo sĩ Do Thái cực đoan làm dậy sóng chính trường Israel

Phát ngôn của một trong những giáo sĩ Do Thái cực đoan có ảnh hưởng nhất Israel, cho rằng người Do Thái có thể đã sống tốt hơn nếu không có nhà nước, đang làm dậy sóng chính trường nước này chỉ ba tuần trước cuộc bầu cử Quốc hội ngày 27/10.

Theo đoạn phim do Kênh 12 phát sóng hôm thứ Hai, Giáo sĩ Dov Lando, 96 tuổi, lãnh đạo tinh thần của đảng Degel HaTorah, còn nói rằng những binh sĩ theo “chủ nghĩa phục quốc tôn giáo” thiệt mạng trong các cuộc chiến của Israel là do những gì giáo sĩ của họ dạy dỗ. Phát biểu được đưa ra tại một cuộc gặp kín ở nhà riêng ông tại Bnei Brak.

“Họ bị giết vì giáo sĩ của họ dạy họ một bản Torah bị bóp méo,” Lando nói, đồng thời cho rằng nhiều chiến dịch quân sự được tiến hành “không phải để cứu mạng sống, mà vì danh dự của nhà nước”.

Bình luận của Lando được đưa ra để trả lời câu hỏi về sự ngưỡng mộ của một số người đàn ông Do Thái cực đoan – vốn theo truyền thống từ chối nhập ngũ – dành cho những người phục quốc tôn giáo, những người kết hợp việc học Torah với nghĩa vụ quân sự.

Những phát ngôn này không mới – chúng từng được công bố lần đầu vào tháng 2/2025. Tuy nhiên, sự tái xuất hiện của chúng trong tuần này diễn ra giữa chiến dịch bầu cử, khi nghĩa vụ quân sự của người Do Thái cực đoan trở thành một trong những đường đứt gãy gay gắt nhất trong chính trị Israel.

Năm 2024, Tòa án Tối cao Israel phán quyết rằng không có cơ sở pháp lý để học viên các chủng viện Do Thái cực đoan được miễn nghĩa vụ quân sự, và chính phủ từ đó đến nay chưa thể thông qua luật khôi phục các trường hợp miễn trừ. Vấn đề này đã dẫn đến các cuộc biểu tình lớn ở cả hai phía.

“Câu hỏi không phải là ông ấy nói gì, mà là tại sao phát ngôn này lại được đặt vào trung tâm cuộc tranh luận của Israel ba tuần trước bầu cử,” Ehab Jabareen, nhà nghiên cứu về các vấn đề Israel, nói với Al Jazeera.

Có thể sống tốt “không cần nhà nước”

Đảng của Lando là một trong hai phe của liên minh United Torah Judaism (UTJ), từng giành bảy ghế trong cuộc bầu cử gần nhất năm 2022 và từng nằm trong chính phủ của Thủ tướng Benjamin Netanyahu trước khi các bộ trưởng của đảng này từ chức năm ngoái.

Tuy nhiên, khối này vẫn tiếp tục ủng hộ liên minh cầm quyền một cách gián đoạn, và Netanyahu tỏ ra thận trọng trong việc xóa bỏ miễn trừ quân sự – bất chấp sự phản đối rộng rãi trong dư luận Israel – vì lo ngại UTJ và các đảng tương tự sẽ rút lại hỗ trợ hoàn toàn.

Ngoài vai trò trong Degel HaTorah, Lando còn là một trong những lãnh đạo tinh thần của cộng đồng Do Thái cực đoan Lithuania, nhóm chiếm khoảng một phần ba trong số ước tính 1,45 triệu người Do Thái cực đoan, còn gọi là Haredim, tại Israel.

Hồi tháng 5, ông tuyên bố không còn tin tưởng Netanyahu và kêu gọi giải tán Quốc hội.

Trong đoạn phim, ông đi xa hơn: “Có thể sống tốt với người Arab mà không cần nhà nước,” ông nói, thêm rằng sự cai trị của quốc tế hoặc Palestine sẽ là “tình huống tốt nhất”.

Theo lập luận của ông, chủ nghĩa phục quốc “khiến người Arab thù ghét chúng ta” và mang lại tai họa cả về thể xác lẫn tinh thần cho người Do Thái. Ông mô tả người Israel thế tục đã xây dựng “một nhà nước của sự bội đạo và dị giáo”.

Những bình luận này phản ánh quan điểm phi phục quốc và chống phục quốc từng thống trị trong Do Thái giáo cực đoan, nhưng nay mang hàm ý công khai về khả năng sống trong một nhà nước phi phục quốc – điều còn gây tranh cãi hơn ở Israel.

Ibrahim Khatib, nhà nghiên cứu xung đột tại Học viện Nghiên cứu Sau đại học Doha, nhận định phát ngôn của Lando vạch ranh giới giữa chủ nghĩa phục quốc và Do Thái giáo “từ bên trong chính cộng đồng Do Thái”, vào thời điểm cơ sở chính thức của Israel “cố gắng gắn kết hai điều này với nhau”.

Ông Khatib nói với Al Jazeera rằng phát ngôn này cũng thách thức luận điểm cho rằng các cộng đồng Do Thái ở xã hội Arab từng bị đe dọa, và phong trào phục quốc xuất hiện để “cứu họ” khi Nhà nước Israel thành lập năm 1948. Tuy nhiên, Khatib lưu ý rằng giới Do Thái cực đoan ở Israel “là cánh hữu, các lãnh đạo của họ giữ quan điểm cánh hữu, và một số người trong đó từng đưa ra những tuyên bố rõ ràng xúc phạm người Arab và người Palestine”.

Đạn dược chính trị

Các lãnh đạo đối lập Israel nhanh chóng phản ứng sau khi đoạn phim về Lando xuất hiện trong tuần này, coi đây là cơ hội để tấn công một nhân vật thuộc đảng trong khối bầu cử của Netanyahu.

Cựu Thủ tướng Naftali Bennett – một trong những đối thủ chính của Netanyahu trong cuộc bầu cử sắp tới – gọi phát ngôn này là “bài Do Thái, chống phục quốc và chống quân đội Israel”, nhưng nhắm đòn vào Netanyahu và Bộ trưởng Tài chính Bezalel Smotrich, những người mà ông nói “hậu thuẫn Lando và rót hàng chục tỷ shekel cho ông ta cùng bạn bè”.

Gadi Eisenkot, một lãnh đạo đối lập khác có đảng Yashar vận động thực thi nghĩa vụ quân sự, kêu gọi mọi đảng phục quốc cam kết không ngồi chung liên minh với đảng của Lando.

Netanyahu, người từng công khai bác bỏ phát ngôn của Lando hồi tháng 7 khi giáo sĩ này cáo buộc phong trào Phục quốc Tôn giáo “kích động giết người” vì ủng hộ việc tuyển mộ học viên chủng viện vào quân đội, đến nay vẫn chưa bình luận.

Yair Golan, lãnh đạo đảng Democrats, nói thẳng: “Netanyahu im lặng vì không có Giáo sĩ Lando và các sứ giả của ông ta, ông ấy không có chính phủ.”

Jabareen cho rằng sự im lặng của Netanyahu là “có tính toán”.

“Nếu Netanyahu tấn công Lando mạnh mẽ, ông ấy phải trả giá với người Haredim mà ông cần để lập chính phủ,” ông nói. “Nếu im lặng, ông ấy trao cho đối thủ tư liệu để nói với cử tri cánh hữu rằng người nói về chủ nghĩa phục quốc và an ninh lại phụ thuộc vào một giới lãnh đạo tôn giáo đang hoài nghi chính chủ nghĩa phục quốc.”

Ai chiến đấu và ai hy sinh

Theo Jabareen, việc tuyển mộ người Do Thái cực đoan đã biến “từ tranh chấp lâu đời về tôn giáo và nhà nước thành câu hỏi về chính khế ước xã hội Israel: Ai chiến đấu? Ai hy sinh? Và ai được miễn trừ, ngân sách cùng ảnh hưởng chính trị để đổi lại?”

Mohammad Abu Rumman, cố vấn học thuật tại Viện Chính trị và Xã hội ở Amman, cho rằng ý nghĩa phát ngôn của Lando nằm ở câu hỏi dẫn đến nó. Theo ông, tấm gương một thanh niên tôn giáo kết hợp học Torah với phục vụ quân sự “đặt ra câu hỏi ngay trong thế giới cực đoan: Tại sao chúng ta không làm như vậy?”

“Khi Lando mô tả việc dạy dỗ của họ là Torah bị bóp méo, ông đang cố đóng cửa trước việc noi gương họ,” Abu Rumman nói với Al Jazeera. “Lời của ông ấy nhắm vào khán giả của chính mình cũng nhiều như nhắm vào đối thủ.”

Tuy nhiên, Jabareen lập luận rằng cuộc tranh cãi phơi bày rạn nứt nguy hiểm hơn đối với Netanyahu so với xung đột quen thuộc giữa người Israel thế tục và tôn giáo, bởi nó chạy xuyên qua chính cánh hữu. Những người phục quốc tôn giáo đã trả giá bằng máu trong chiến tranh, trong khi giới lãnh đạo cực đoan vẫn từ chối nhập ngũ. Bị kẹt giữa những người trả giá cho chiến tranh và những người từ chối, Netanyahu cần cả hai và không thể thỏa mãn cả hai cùng lúc.

Việc làn sóng phẫn nộ trước phát ngôn của Lando có chuyển thành phiếu bầu hay không vẫn chưa rõ. Abu Rumman dự đoán phát ngôn này sẽ “củng cố lập trường sẵn có hơn là thay đổi lựa chọn của cử tri”. Theo ông, không gian mà nó có thể tạo tác động nằm ở cử tri cánh hữu từng phục vụ trong quân đội và bất mãn với việc Netanyahu bảo vệ các yêu sách của người cực đoan.

“Nếu Netanyahu cần các đảng này để tạo thế đa số, nhu cầu đó sẽ không biến mất chỉ vì phát ngôn của một giáo sĩ, dù gây sốc đến đâu,” Abu Rumman nói. Netanyahu cũng không phải người cầu hôn duy nhất của UTJ: Kênh 12 đưa tin rằng, do thất vọng vì ông không đảm bảo được luật miễn nghĩa vụ quân sự cho người cực đoan, đảng này sẽ không loại trừ hoặc phản đối một chính phủ do Eisenkot lãnh đạo.

“Cánh hữu Israel đã đưa được dưới một mái nhà chính trị hai dòng chảy với tầm nhìn gần như đối nghịch về nhà nước Do Thái,” Jabareen nói. “Một bên tôn thánh nhà nước và việc mở rộng chủ quyền. Ở bên kia, một trong những giáo sĩ quan trọng nhất có thể nói rằng sẽ tốt hơn nếu nhà nước chưa từng được thành lập.”