Một nhóm nghiên cứu do Giáo sư Kliti Grice tại Đại học Curtin (Tây Úc) dẫn đầu cho biết đã phát hiện những cấu trúc nhỏ, tròn giống tế bào hồng cầu trong các rãnh li ti nơi mạch máu từng đi qua, khi phân tích xương chân sau của khủng long Aratasaurus — loài ăn thịt nhỏ sống và chết ở vùng ngày nay là đông bắc Brazil cách đây 115 triệu năm.
Hình ảnh dưới kính hiển vi điện tử cho thấy các cấu trúc này, trong khi các thử nghiệm hóa học xác nhận sự hiện diện của heme, hợp chất hữu cơ cho phép huyết sắc tố trong máu vận chuyển oxy đi khắp cơ thể. Các thử nghiệm cũng tìm thấy dấu vết của các axit amin cấu thành collagen, một protein quan trọng trong mô liên kết và các mô khác.
“Chúng tôi đang chứng kiến dấu vết khoáng vật và phân tử của sinh học nguyên thủy nơi khủng long,” Grice nói. “Tế bào hồng cầu hóa thạch với thành phần hóa học riêng liên quan đến heme chưa từng được tìm thấy tại chỗ trong bất kỳ hóa thạch nào, chứ chưa nói đến khủng long. Đây là lần đầu tiên trên thế giới.”
Hóa thạch Aratasaurus được phát hiện tại một mỏ năm 2008 và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Quốc gia Brazil, nơi các nhà nghiên cứu tiếp tục phân tích. Trong quá trình nghiên cứu xương chân sau, Grice nhận thấy các cấu trúc giống tế bào hồng cầu. Nghi ngờ này được củng cố khi các thử nghiệm hóa học cho kết quả dương tính với heme và các sản phẩm phân hủy của nó.
Theo Grice, một hợp chất mangan gọi là hausmannite hình thành trong và xung quanh các tế bào máu có thể đã giúp ổn định chúng trước khi hóa thạch, đồng thời bảo tồn các axit amin. Nghiên cứu được công bố trên Proceedings of the National Academy of Sciences.
Tuy nhiên, phát hiện này đang gây tranh cãi. Giáo sư Mary Schweitzer tại Đại học Bang North Carolina (Mỹ), người từng tìm thấy dấu vết mạch máu và mô mềm trong hóa thạch khủng long, không tin rằng nhóm của Grice đã tìm thấy tế bào hồng cầu. Một lý do là tế bào hồng cầu của khủng long phải có “phần lồi nhân” khiến chúng trông như hình vòm ở cả hai mặt, trong khi các cấu trúc Grice tìm thấy lại lõm, gợi ý chúng có thể là thứ khác.
Schweitzer bị thuyết phục hơn bởi việc tìm thấy heme và axit amin collagen trong xương, và cho rằng còn rất nhiều điều có thể học từ những hóa thạch được bảo quản đặc biệt tốt. Bà nhận định: “Quan điểm truyền thống trong cổ sinh vật học rằng mọi chất hữu cơ nội sinh sẽ biến mất trong vòng một triệu năm hoặc ít hơn đang bị thách thức thường xuyên, và sẽ tiếp tục như vậy khi các phương pháp công nghệ được áp dụng phổ biến hơn cho các mẫu cổ sinh vật học.”
Nghiên cứu cũng đặt câu hỏi về những vật liệu sinh học khác có thể đang ẩn chứa trong các bộ sưu tập hóa thạch trên khắp thế giới. Về điểm này, Grice kêu gọi hết sức thận trọng, nhấn mạnh công trình của bà không ngụ ý rằng các phân tử sinh học lớn như protein hay DNA tồn tại trong hóa thạch cổ đại. “Bất kỳ tuyên bố phi thường nào cũng cần bằng chứng phân tích phi thường,” bà nói. “Mục tiêu không phải là tìm DNA của Công viên Kỷ Jura, mà là xác định bao nhiêu thông tin phân tử chân thực mà thời gian sâu có thể bảo tồn.”
Theo Grice, hàm ý thực sự thú vị là những thông tin phân tử phi thường có thể đã nằm sẵn trong các bộ sưu tập bảo tàng trên khắp thế giới, chờ chúng ta đặt những câu hỏi mới cho những hóa thạch cũ.
