Pakistan tạm đóng cửa khẩu với Iran, hai bên đưa ra lý do khác nhau

Pakistan đã tạm dừng hoạt động thương mại với Iran qua hai cửa khẩu Taftan và Gabd-Rimdan thuộc tỉnh Balochistan, khiến hàng hóa và xe tải bị mắc kẹt ở cả hai phía biên giới. Quyết định được đưa ra trong bối cảnh hai nước đưa ra những cách giải thích khác nhau về việc đóng cửa, còn Islamabad đang giữ vai trò trung gian giữa Tehran và Washington.

Theo Phòng Thương mại và Công nghiệp Quetta (QCCI), khoảng 2.000 xe tải đang bị kẹt ở hai bên biên giới. Trong khi đó, hoạt động vận chuyển hành khách tại cửa khẩu Gabd-Rimdan vẫn tiếp tục, theo hãng tin WANA của Iran. Chính quyền liên bang Pakistan chưa đưa ra bình luận công khai, và các cơ quan chức năng tỉnh Balochistan cũng chưa phản hồi yêu cầu bình luận.

Lý do khác nhau từ hai phía

Ông Bakhtiar Ismail, Phó quận trưởng quận Chagai, nơi có cửa khẩu Taftan, mô tả việc đóng cửa là biện pháp an ninh. Trên mạng xã hội X, ông cho biết đây là biện pháp tạm thời nhằm cải thiện công tác quản lý biên giới, hỗ trợ nỗ lực chống khủng bố, và cửa khẩu sẽ mở lại ngay khi các biện pháp hiệu quả được triển khai.

Cùng ngày, ông Shahid Rind, trợ lý phụ trách các vấn đề chính trị và truyền thông của Thủ hiến Balochistan, cũng viết trên X rằng việc đóng cửa nhằm giải quyết các lo ngại an ninh, ngăn chặn buôn lậu và làm cho hệ thống biên giới hiệu quả hơn.

Phía Iran lại đưa ra cách giải thích khác. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Esmaeil Baghaei, nói với hãng tin IRNA rằng do một số vấn đề kỹ thuật và yêu cầu áp dụng các biện pháp phòng ngừa, hoạt động đi lại và trao đổi qua biên giới đã tạm thời bị dừng lại.

Ông Imtiaz Baloch, nhà nghiên cứu độc lập tại Quetta chuyên về an ninh ở Balochistan, nhận định an ninh có thể chỉ là một phần lý do. Theo ông, quyết định đóng cửa dường như xuất phát từ những tính toán chiến lược rộng hơn, trong đó an ninh là một yếu tố có thể, giữa bối cảnh Iran chịu các lệnh trừng phạt kinh tế.

Ông Javad Heiran-Nia, người đứng đầu Nhóm Nghiên cứu Vịnh Ba Tư tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học và Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông ở Iran, cho rằng cách diễn đạt của Tehran có thể bao hàm nhiều vấn đề, từ trục trặc vận hành và hành chính tại cửa khẩu, thủ tục hải quan, xác minh chứng từ thương mại, giao dịch tài chính cho đến việc siết chặt kiểm soát an ninh.

Vai trò trung gian giữa Iran và Mỹ

Pakistan đã đóng vai trò trung gian giữa Washington và Tehran kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ - Israel và Iran bắt đầu ngày 28/2. Islamabad đã làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn ngày 8/4, nhưng thỏa thuận này sụp đổ chỉ sau vài ngày. Mỹ sau đó phong tỏa các cảng phía nam của Iran.

Khi các cảng của Iran bị phong tỏa, một lệnh của Bộ Thương mại ngày 25/4 đã cho phép hàng hóa của nước thứ ba được vận chuyển bằng đường bộ tới Iran theo sáu tuyến, kết thúc tại Gabd và Taftan.

Đến tháng 6, Pakistan và Qatar đã làm trung gian cho Bản ghi nhớ Islamabad, được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký điện tử. Bản ghi nhớ kêu gọi mở lại eo biển Hormuz, dỡ bỏ phong tỏa và tiến hành 60 ngày đàm phán về một giải pháp lâu dài.

Thỏa thuận này chỉ kéo dài khoảng một tháng. Đến tháng 7, Iran tuyên bố không còn bị ràng buộc bởi một số phần của thỏa thuận sau khi Mỹ nối lại các cuộc tấn công và phong tỏa hải quân.

Washington từ đó đã mở rộng các lệnh trừng phạt. Ngày 24/8, Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent công bố chiến dịch mang tên "Operation Economic Outcast", mở rộng trừng phạt sang lĩnh vực vận tải biển, vàng, hàng không và tài sản số.

Đầu tháng này, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan, ông Sajjad Haider Khan, cho biết Pakistan sẽ tiếp tục tuân thủ mọi cơ chế trừng phạt hiện hành, nhưng không nêu rõ là cơ chế nào.

Thương mại song phương chính thức giữa Iran và Pakistan không lớn, khoảng 2,8 tỷ USD trong năm 2023-24, trong đó xuất khẩu của Pakistan đạt 684 triệu USD, theo Liên đoàn Phòng Thương mại và Công nghiệp Pakistan (FPCCI). Giới phân tích cho rằng các lệnh trừng phạt kéo dài nhiều thập kỷ của Mỹ đối với Iran là yếu tố chính.

Bất ổn tại Balochistan

Tuy nhiên, Mỹ và áp lực mà nước này gây ra với các quốc gia như Pakistan không phải là những yếu tố duy nhất ảnh hưởng đến cách Islamabad xử lý biên giới với Iran.

Balochistan là tỉnh lớn nhất của Pakistan, chiếm 44% diện tích cả nước với dân số gần 15 triệu người theo điều tra năm 2023. Đây là tỉnh nghèo nhất, giáp Iran, và đã chứng kiến nhiều cuộc nổi dậy từ năm 1948. Cuộc nổi dậy gần nhất do các nhóm phiến quân dân tộc chủ nghĩa Baloch lãnh đạo đã kéo dài hai thập kỷ. Các nhóm này cáo buộc nhà nước khai thác tài nguyên thiên nhiên trong khi cộng đồng địa phương vẫn bị thiếu thốn.

Số vụ tấn công đã tăng mạnh trong năm nay. Viện Nghiên cứu Xung đột và An ninh Pakistan (PICSS), một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Islamabad, ghi nhận 62 nhân viên an ninh thiệt mạng tại Balochistan trong tháng 7, tăng từ 6 người trong tháng 6. Trong tháng 9, viện này thống kê 225 vụ tấn công của các nhóm vũ trang trên cả nước, mức cao nhất theo tháng trong 12 năm.

Hôm thứ Sáu, ít nhất 20 cảnh sát đã bị bắt cóc từ một xe khách tại quận Mastung. Hai ngày sau, một thiếu tá quân đội thiệt mạng do thiết bị nổ tự chế tại quận Gwadar, theo Cơ quan Quan hệ Công chúng Liên quân (ISPR), cánh truyền thông của quân đội.

Bạo lực cũng xảy ra tại Chagai, quận xa xôi giáp Iran của Balochistan. Đầu tháng này, bốn người đi đường, trong đó có một quan chức hải quan, đã bị bắt cóc từ một xe khách tại đây.

Nhà phân tích an ninh Imtiaz Baloch cho rằng giới chức Pakistan từ lâu đã đổ lỗi cho tình trạng biên giới lỏng lẻo gây ra bạo lực. Tuy nhiên, theo ông, vấn đề không chỉ nằm ở khả năng thẩm thấu của biên giới. Các nhóm vũ trang vẫn hoạt động trong khu vực nhưng dường như hướng tới những mục tiêu cụ thể, và hiện chưa có dấu hiệu rõ ràng về việc các nhóm này huy động lực lượng quy mô lớn ở hai bên biên giới.

Bất ổn ở phía bên kia biên giới

Tỉnh Sistan-Baluchestan của Iran, ngay bên kia biên giới, cũng chứng kiến các vụ tấn công lặp lại nhằm vào lực lượng an ninh.

Ngày 9/10, ông Nosrat Eftekhari, một quan chức cấp cao trong bộ chỉ huy cảnh sát tỉnh, thiệt mạng do bom ven đường gần Zahedan, theo truyền thông Iran. Vụ việc diễn ra sau nhiều sự cố an ninh khác.

Vài ngày sau, ngày 14/10, chỉ huy một đơn vị nữ của lực lượng bán quân sự Basij bị bắn chết bên ngoài nhà riêng ở quận Mehrestan, theo hãng tin Tasnim. Một sĩ quan khác cũng thiệt mạng trong một vụ tấn công riêng nhằm vào xe cảnh sát tại quận này.

Một liên minh các nhóm vũ trang Baloch được thành lập hồi tháng 12 năm ngoái, với Jaish al-Adl - nhóm vũ trang Baloch dòng Sunni thành lập năm 2012 - là thành viên chính, đã nhận trách nhiệm về một số vụ tấn công tại tỉnh Sistan-Baluchestan.

Tehran từ lâu cáo buộc nhóm này hoạt động từ Pakistan, nhưng Islamabad nhiều lần khẳng định nhóm không có hiện diện có tổ chức trên lãnh thổ Pakistan.

Ông Heiran-Nia lưu ý cần phân biệt rõ giữa việc các nhóm vũ trang có mặt tại Pakistan với bằng chứng cho thấy chúng đã vượt biên để thực hiện một vụ tấn công cụ thể.

Nhà phân tích chính trị có trụ sở tại Tehran, ông Seyed Reza Hashemi Jebeli, cho rằng Tehran muốn chính phủ Pakistan làm nhiều hơn để ngăn chặn các vụ tấn công xuyên biên giới. Theo ông, vấn đề then chốt với Tehran là Pakistan cần thực hiện cam kết ngăn các nhóm vũ trang chống Iran hoạt động tại khu vực biên giới.

Lịch sử nghi kỵ

Các cáo buộc của Tehran không mới. Sau khi Jaish al-Adl nhận trách nhiệm về một vụ tấn công hồi tháng 12/2023 khiến 11 cảnh sát Iran thiệt mạng, ngoại trưởng Iran khi đó đã kêu gọi Pakistan hành động.

Ngày 16/1/2024, Iran tiến hành các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái tại Panjgur, một quận biên giới khác. Pakistan cho biết các cuộc tấn công khiến hai trẻ em thiệt mạng. Hai ngày sau, Pakistan tấn công các mục tiêu tại tỉnh Sistan-Baluchestan của Iran, khiến ít nhất chín người thiệt mạng. Các nỗ lực ngoại giao căng thẳng sau đó đã làm dịu tình hình biên giới và hai nước nhất trí mở rộng hợp tác an ninh.

Theo ông Heiran-Nia, việc đóng cửa kéo dài các cửa khẩu biên giới có thể thử thách vai trò trung gian của Pakistan giữa Mỹ và Iran. Nếu tranh chấp biên giới không được giải quyết, Tehran có thể đặt câu hỏi liệu Islamabad có thể đồng thời duy trì quan hệ hiệu quả với Iran và hợp tác với chiến dịch gây áp lực của Washington hay không.