Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ nhóm họp: Thỏa thuận phòng thủ chung sẽ đi về đâu?

Các quan chức cấp cao của Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ đã nhóm họp tại Istanbul hôm thứ Hai (31/8) và chính thức công bố tên gọi cho hiệp ước phòng thủ chung của họ là 'Liên minh Phòng thủ Mecca'. Thỏa thuận này được ký kết tại Mecca hồi đầu tháng 8 vừa qua, với nội dung chính là một cuộc tấn công nhằm vào bất kỳ quốc gia thành viên nào sẽ được coi là tấn công cả ba nước.

Phát biểu tại cuộc họp báo sau hội đàm, Bộ trưởng Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết một ban thư ký thường trực đã được thành lập tại Riyadh, và Tổng thư ký đầu tiên sẽ được bổ nhiệm từ phía Pakistan. Ông nhấn mạnh liên minh dựa trên các nguyên tắc quốc tế như tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và không can thiệp vào công việc nội bộ, đồng thời 'rộng mở' cho sự tham gia của bất kỳ quốc gia nào khác trong khu vực.

Cuộc gặp diễn ra chỉ vài giờ sau khi Washington và Tehran trao đổi các cuộc tấn công lần đầu tiên trong một tháng, phá vỡ thế tạm lắng trong cuộc chiến đã kéo dài hơn sáu tháng. Trước đó, Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ đã không kích hai bệ phóng rocket của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran trên đảo Larak ở eo biển Hormuz. Tehran đã đáp trả bằng tên lửa đạn đạo nhằm vào các căn cứ quân sự do Mỹ vận hành ở Jordan và UAV nhằm vào căn cứ ở UAE, dù Jordan và UAE bác bỏ thông tin căn cứ bị trúng đòn.

Về cơ cấu vận hành, Ủy ban Chính trị và Quốc phòng Chiến lược được thành lập theo thỏa thuận đã bắt đầu công việc biến tuyên bố chính trị thành một cơ chế hoạt động thực chất. Tuy nhiên, cách thức hoạt động của thể chế này, bao gồm cả thời điểm kích hoạt điều khoản phòng thủ chung, vẫn chưa được làm rõ. Các nhà phân tích độc lập cho rằng việc so sánh liên minh này với Điều 5 của NATO là không thỏa đáng, vì hiệp ước không có bộ chỉ huy thống nhất, lực lượng thường trực hay cơ chế quân sự chung như NATO.

Theo Bộ Ngoại giao Pakistan và các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ, chương trình nghị sự của cuộc họp Istanbul bao gồm khả năng tương tác quân sự, tập trận chung, hợp tác công nghiệp quốc phòng (sản xuất và nghiên cứu chung) và phối hợp chống khủng bố.

Chiến tranh thử thách hiệp ước

Cuộc gặp Istanbul diễn ra sau chuyến thăm Iran lần thứ tư trong năm của Tư lệnh Các lực lượng Phòng vệ Pakistan, Thống chế Asim Munir. Chuyến đi được mô tả là một phần trong nỗ lực của Pakistan nhằm chấm dứt chiến tranh. Các quan chức Pakistan cho biết chuyến thăm đã tạo ra tiến triển đáng kể trong việc hồi sinh bản ghi nhớ Islamabad do Pakistan làm trung gian ký giữa Mỹ và Iran, cũng như mở lại eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, sự lạc quan này không được chia sẻ đầy đủ tại Washington. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Mỹ 'không vội vàng' trong các cuộc đàm phán với Tehran. Các nhà phân tích cho rằng cuộc chiến đã phơi bày những lỗ hổng an ninh khu vực vượt ra ngoài vấn đề Iran. Việc Israel không kích căn cứ không quân Abu al-Duhur ở miền Bắc Syria, chỉ cách biên giới Thổ Nhĩ Kỳ khoảng 70 km, với cáo buộc ngăn chặn việc triển khai quân sự của Ankara, được xem là minh chứng rõ ràng cho thấy những thách thức an ninh mà ba nước phải đối mặt. Ankara đã lên án vụ không kích này là âm mưu phá hoại hiệp ước ba bên.

Chuyên gia Tughral Yamin, Viện Nghiên cứu Chính sách Islamabad, nhận định uy tín của Pakistan với vai trò là đối tác an ninh của Saudi Arabia và là bên trung gian tin cậy của Tehran sẽ khó duy trì 'nếu hiệp ước ba bên được đề xuất phát triển thành một liên minh chống Iran một cách công khai'. Trong khi đó, chuyên gia Sinem Cengiz từ Đại học Qatar cho rằng cần phải làm rõ các chi tiết này trước khi thỏa thuận được trình lên Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ phê chuẩn.

Gokhan Ereli, chuyên gia tại Đại học Ibn Haldun (Istanbul), khẳng định mối quan hệ ba bên có từ lâu đời, dựa trên quan hệ an ninh Saudi Arabia-Pakistan hàng chục năm và theo đuổi quyền tự chủ chiến lược của Thổ Nhĩ Kỳ. Ông cho rằng thử thách thực sự sẽ đến khi chiến sự kết thúc: 'Nếu các cơ chế chung, ban thư ký thể chế và liên doanh công nghiệp tồn tại lâu hơn chu kỳ leo thang hiện tại, điều đó sẽ xác nhận rằng hiệp ước này đại diện cho một sự tái cấu trúc cơ bản của kiến trúc an ninh khu vực'.

Ai sẽ tham gia tiếp theo?

Bộ Ngoại giao Pakistan đã tuyên bố hiệp ước vẫn mở cho các quốc gia khác, và Thổ Nhĩ Kỳ cũng bày tỏ mong muốn mở rộng khuôn khổ. Bangladesh là nước công khai bày tỏ quan tâm nhất cho đến nay. Trong khi đó, các nhà phân tích cho rằng Ai Cập là 'ứng viên có tầm quan trọng chiến lược nhất' do vai trò là trụ cột của ngoại giao Arab và sự bình thường hóa quan hệ gần đây với Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, Ai Cập vẫn đang cân nhắc các vấn đề hiến pháp và pháp lý trước khi quyết định tham gia.

Các quốc gia vùng Vịnh như Qatar, Kuwait và Bahrain cũng được xem là những ứng viên tiềm năng trong tương lai gần, do họ có quan hệ chặt chẽ với ba nước sáng lập và có xu hướng đa dạng hóa quan hệ đối tác an ninh ngoài Mỹ. Tuy nhiên, theo chuyên gia Umer Karim từ Trung tâm Nghiên cứu Hồi giáo King Faisal (Riyadh), bất kỳ sự mở rộng nào cũng cần có sự đồng thuận giữa ba nước sáng lập về cam kết an ninh với thành viên mới. 'Có thể có khả năng Ai Cập, Syria hoặc Bangladesh tham gia, nhưng sẽ mất thời gian để xây dựng sự hiểu biết cần thiết giữa tất cả các bên liên quan', ông nói.