Nigeria và khối Sahel: Khoảng cách an ninh ngày càng lớn

Abuja, Nigeria – Vào tháng 12/2025, Burkina Faso đã tạm giữ 11 binh sĩ không quân Nigeria sau khi máy bay vận tải C-130 của họ hạ cánh khẩn cấp tại Bobo-Dioulasso trên đường sang Bồ Đào Nha để bảo dưỡng định kỳ. Burkina Faso cáo buộc máy bay đi vào không phận mà không xin phép, trong khi Nigeria cho rằng việc hạ cánh là do sự cố kỹ thuật và tuân thủ quy trình an toàn. Máy bay cùng phi hành đoàn đã được trả tự do sau các cuộc đàm phán ngoại giao ngày 17/12 và rời đi hai ngày sau đó, tiếp tục hành trình qua Ghana.

Sự việc này phản ánh khoảng cách chính trị ngày càng rộng giữa Nigeria và ba nước Sahel gồm Burkina Faso, Mali và Niger. Ba nước này đã thành lập Liên minh các quốc gia Sahel (AES) vào tháng 9/2023 theo Hiến chương Liptako-Gourma, tạo khuôn khổ phòng thủ chung và tương trợ lẫn nhau. Sau đó, họ rút khỏi Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS), có hiệu lực từ ngày 29/1/2025.

Bolaji Akinyemi, giáo sư, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nigeria, cho rằng những thách thức an ninh hiện nay của khu vực một phần bắt nguồn từ hậu quả việc lật đổ Muammar Gaddafi ở Libya năm 2011. Ông nói: “Dòng người phiến loạn từ AES tràn vào Nigeria đã diễn ra từ khi Gaddafi bị lật đổ. Họ không thể vượt Địa Trung Hải, chỉ có thể tiến xuống phía nam, khiến Nigeria trở thành mục tiêu.”

An ninh xuyên biên giới

Tranh cãi diễn ra trong bối cảnh các mối đe dọa an ninh mà Nigeria và các nước láng giềng Sahel phải đối mặt ngày càng chồng chéo. Boko Haram và ISWAP vẫn hoạt động tại Nigeria, trong khi ISWAP cũng hiện diện ở đông nam Niger, đặc biệt là khu vực Diffa.

Niger rút khỏi Lực lượng Đặc nhiệm Liên hợp (MNJTF) vào tháng 3/2025, lực lượng khu vực được thành lập để chống các nhóm vũ trang quanh lưu vực hồ Chad, với lý do tăng cường an ninh cho các cơ sở dầu mỏ. Abiola Sadiq, chuyên gia tư vấn về khả năng chống chịu của Nigeria, cảnh báo việc Niger rút lui đã tạo ra khoảng trống đáng kể trong hợp tác chống khủng bố và phối hợp xuyên biên giới. Ông cũng lo ngại quan hệ xấu đi giữa Nigeria và AES có thể cho ISWAP thêm cơ hội khai thác các khu vực biên giới và di chuyển nhân lực, vật chất qua các vùng an ninh phối hợp yếu kém.

Tình hình an ninh ở phía tây cũng bất ổn không kém. Ngày 25/4/2026, các cuộc tấn công phối hợp nhằm vào nhiều địa điểm tại Mali. Bộ trưởng Quốc phòng Sadio Camara thiệt mạng trong vụ tấn công nhà riêng ở Kati, gần Bamako. Nhóm Jamaat Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) liên kết với al-Qaeda và Mặt trận Giải phóng Azawad (FLA) do người Tuareg lãnh đạo nhận trách nhiệm chung.

Thương mại bị ảnh hưởng

Rạn nứt chính trị cũng đặt ra câu hỏi về thương mại và di chuyển. Nigeria là nền kinh tế lớn nhất Tây Phi, thị trường quan trọng cho hàng hóa qua hành lang Sahel, đồng thời có mối quan hệ thương mại và lao động xuyên biên giới lâu đời với ba nước AES. Khi việc rút khỏi ECOWAS có hiệu lực, khối này cho biết sẽ tiếp tục cho phép công dân ba nước đi lại, cư trú và lập nghiệp miễn thị thực, cùng các điều kiện thương mại hiện hành cho đến khi có thỏa thuận mới. Tuy nhiên, giới kinh doanh, vận tải và người lao động vẫn băn khoăn về quy tắc di chuyển và lưu thông hàng hóa trong tương lai.

Khoảng cách ngày càng nới rộng

Căng thẳng gần đây nhất bắt nguồn từ phát biểu ngày 30/7 của Tổng thống Nigeria Bola Tinubu về tình hình an ninh ở Mali, Burkina Faso và Niger, khi ông cho rằng sự bất ổn ở ba nước này đã làm trầm trọng thêm thách thức an ninh của Nigeria. Ba chính phủ AES đã bác bỏ đánh giá trên. Ngoại trưởng Burkina Faso Karamoko Jean-Marie Traore triệu tập đại diện Nigeria tại Ouagadougou, với sự hiện diện của đại diện Mali và Niger, chỉ trích cách đánh giá “quá đơn giản” và nhấn mạnh bốn nước đối mặt cùng một mối đe dọa.

Một nhà phân tích quan hệ quốc tế người Mali giấu tên nhận định mỗi điểm nóng mới, từ đe dọa trừng phạt năm 2023 đến vụ tạm giữ máy bay tháng 12/2025 và cuộc đấu khẩu gần đây, đều khiến lập trường các bên thêm cứng rắn. Ông cảnh báo nếu Abuja và các thủ đô Sahel không tìm được kênh đối thoại vượt qua bất đồng chính trị, các nhóm vũ trang hoạt động ở khu vực Liptako-Gourma và phía bắc Nigeria có thể lợi dụng khoảng cách này. Liptako-Gourma là khu vực giáp ranh giữa Mali, Burkina Faso và Niger.

Các nhóm vũ trang không công nhận biên giới chính trị ngăn cách Nigeria với các nước láng giềng Sahel. JNIM và ISWAP hoạt động xuyên biên giới quốc gia, trong khi sự phối hợp yếu kém tạo cơ hội cho chúng khai thác khoảng trống giữa các vùng an ninh. Hệ quả là Tây Phi đang phân rã thành hai cấu trúc an ninh không liên lạc với nhau, dù mối đe dọa mà cả hai phải đối mặt ngày càng mang tính xuyên quốc gia.