Những 'người anh em họ' đang định hình lại cách tin tức được kể ở châu Phi

Châu Phi đang dẫn đầu một cuộc chuyển đổi trong thói quen tiêu thụ tin tức – và thay đổi cuộc sống của những người đam mê thời sự. Theo Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số toàn cầu năm 2025 của Viện Reuters, người dùng mạng xã hội ở Nam Phi, Kenya và Nigeria (ba quốc gia châu Phi trong khảo sát) có tỷ lệ chú ý đến những nhà sáng tạo nội dung tin tức cao hơn nhiều so với các nước Bắc Âu và Nhật Bản.

Cụ thể, 61% người được hỏi tại Nigeria cho biết họ theo dõi các nhà sáng tạo tin tức, tiếp theo là Kenya (58%), vượt xa Indonesia (44%) đứng thứ ba. Tỷ lệ này tại Nam Phi là 39%. Ba quốc gia châu Phi cũng nằm trong top 4 những nước có chỉ số đánh giá tác động của nhà sáng tạo tin tức lên người dùng mạng xã hội cao nhất.

Người dịch tin tức cho thế hệ trẻ
Amahle-Imvelo Jaxa, 32 tuổi, bắt đầu đăng video giải thích tin tức sau cuộc tranh luận với em trai kém 10 tuổi về việc không đi bỏ phiếu. Cô nhận ra “thế hệ sau tôi rất thờ ơ” và coi đó là điều đáng lo ngại bởi “họ là những nhà lãnh đạo tương lai”. Video về lực lượng gìn giữ hòa bình Nam Phi tại CHDC Congo của cô đã lan truyền chóng mặt, giúp cô có 100.000 người theo dõi chỉ trong ba ngày.

Jaxa, người có bằng triết học, chính trị học, kinh tế học và quan hệ quốc tế, tự coi mình là người phiên dịch tin tức cho thế hệ trẻ, không phải người thay thế. “Tôi không tồn tại nếu không có truyền thống, bởi vì tất cả nội dung tôi làm đều từ truyền thông truyền thống,” cô nói. Các chủ đề gần đây của cô bao gồm cuộc chiến Iran, bài phát biểu thường niên của tổng thống Nam Phi và ngân sách. Cô kiếm tiền chủ yếu từ quan hệ đối tác thương hiệu trên Instagram.

Tiến sĩ Sisanda Nkoala, Đại học Western Cape, cho biết tin tức từng được tiêu thụ cộng đồng qua radio hoặc TV, nhưng trải nghiệm “tụ họp xem tin tức buổi tối” đã thay đổi. Bà lo ngại sự chuyển dịch sang tin tức trực tuyến đang mở rộng khoảng cách số ở Nam Phi, khi 21% hộ gia đình trong điều tra dân số năm 2022 cho biết không có kết nối internet.

Những 'người anh em họ' trên màn hình
Valerie Keter, 31 tuổi, vô tình trở thành nhà sáng tạo nội dung vào năm 2023 sau khi xem phim lịch sử Nam Phi, Shaka iLembe. Cô đăng video phản ứng trên TikTok, miêu tả bộ phim là cách bảo tồn câu chuyện châu Phi cho thế hệ tương lai. Video lan truyền và cô bắt đầu thực hiện các video về lịch sử châu Phi, bao gồm giải thích và kể lại những câu chuyện bị chôn vùi từ khắp lục địa.

Keter là một trong những nhà sáng tạo tin tức độc lập ở Kenya, tiếp cận khán giả không tham gia vào truyền thông truyền thống. Nghiên cứu của Hội đồng Báo chí Kenya công bố ngày 4/5 cho biết hầu hết người Kenya phụ thuộc vào mạng xã hội làm nguồn tin tức. Video nổi tiếng nhất của Keter, “Tại sao châu Âu dễ dàng đô hộ châu Phi”, đã đạt 3,7 triệu lượt xem trên Instagram.

“Khi họ xem chúng tôi, giống như đang xem anh em họ, chị em gái của họ,” Keter nói. “Và tôi quay phim ở phòng khách hoặc bếp nhà mình. Mọi thứ trông bình thường, so với truyền thông truyền thống nơi mọi thứ quá nghiêm túc.” Khán giả chính của cô là người từ 25 đến 34 tuổi.

Norbert Mburu, Trưởng bộ phận văn hóa và truyền thông tại Odipo Dev, cho biết mạng xã hội đã dân chủ hóa sự tham gia vào nền kinh tế chú ý, và các nhà sáng tạo tin tức đang cạnh tranh ngang hàng với các hãng truyền thông lâu đời. Họ cũng có thể truyền tải tin tức linh hoạt hơn và “ít phải lo lắng về quy định hơn”.

Mạng lưới tin tức thân mật phơi bày bất công
Bello “Dan Bello” Galadanchi trở thành người nghiện tin tức sau vụ đánh bom trụ sở Liên Hợp Quốc tại Abuja năm 2011. Hiện là giáo viên ở Bắc Kinh, các video bằng tiếng Hausa và phụ đề tiếng Anh của anh pha trộn phân tích châm biếm thời sự với vận động chính sách nhắm thẳng vào các quan chức chính phủ. Với hơn 2 triệu người theo dõi trên TikTok, anh có lượng người hâm mộ gần như cuồng nhiệt ở miền Bắc Nigeria và một phần Niger.

Galadanchi vận hành một mạng lưới tin tức phi chính thức, dựa vào hai nhân viên và một nhóm tình nguyện viên bao gồm giáo sư và người quen trong và ngoài Nigeria. Nhóm của anh tìm nguồn và xác minh thông tin trước khi công bố. Các công bố của nhóm đã giúp trả tự do cho những người bị giam giữ bừa bãi, trả lương truy lĩnh cho nhân viên chính phủ và cải tạo trường học xuống cấp.

David Adeleke, Giám đốc điều hành Communiqué, cho rằng sự chuyển dịch sang các nền tảng có tính bình luận hoặc kết hợp bình luận xã hội với vận động và hài kịch là do thay đổi thói quen tiêu thụ. Cuộc biểu tình chống cảnh sát bạo lực #EndSars vào tháng 10/2020 là bước ngoặt: truyền thông chính thống bị cho là thận trọng, trong khi các nền tảng mới “đã lên tiếng cho người trẻ, bởi nhiều người cảm thấy cô đơn hoặc gần như bất lực”.