Nhật ký Palestine của Raja Shehadeh được lưu trữ tại Đại học Edinburgh

Edinburgh, Scotland – Ngày 11/5/1967, một thiếu niên Palestine tên Raja Shehadeh bắt đầu viết dòng nhật ký đầu tiên. Đó là những dòng chữ tiếng Anh ngây ngô của một cậu bé 15 tuổi về nỗi buồn khi bầy ong bị xua đuổi khỏi khu vườn – nhưng ẩn sau đó là nỗi niềm về sự mất mát và cảnh bị chiếm đoạt của người Palestine.

Đã 58 năm trôi qua, Raja Shehadeh, nay 75 tuổi, vẫn tiếp tục viết nhật ký. Bộ sưu tập của ông đã lên tới hàng chục nghìn trang, hơn 5 triệu chữ, ghi lại những biến động của lịch sử Palestine từ trước Chiến tranh Sáu ngày năm 1967 đến nay. Ngày 3/9 tới, toàn bộ tư liệu này sẽ chính thức được chuyển giao cho Trung tâm Sưu tập Nghiên cứu của Đại học Edinburgh, Scotland.

Raja Shehadeh, một trong những nhà văn Palestine nổi tiếng nhất với khoảng 20 đầu sách, bắt đầu viết nhật ký khi còn là học sinh trường Quaker ở Ramallah. Ông nhận ra mình đang sống trong một thời kỳ chuyển biến lớn lao, cần được ghi lại. “Tôi nhận ra đây là một giai đoạn rất nhiều biến động, và viết về nó giúp tôi hiểu rõ hơn những gì đang xảy ra,” ông nói với Al Jazeera.

Quyết định chuyển kho lưu trữ đến Edinburgh được ông đưa ra vào cuối năm 2023, khi Israel tăng cường các cuộc tấn công vào Bờ Tây và phát động chiến dịch quân sự tại Gaza. “Tôi đã đến xem kho lưu trữ vào tuần trước. Tôi thấy chúng được giữ ở một nơi an toàn với khóa kép và điều hòa không khí... Tôi cảm thấy rất nhẹ nhõm,” Shehadeh chia sẻ.

Việc chuyển giao bộ sưu tập đồ sộ từ Palestine đến Scotland không hề đơn giản. Đại học Edinburgh phải nhờ đến sự hỗ trợ của nhiều bên, trong đó có Đại học Exeter (Anh) và Nhóm Dự án Kỹ thuật số từ Jerusalem. Mahmoud Muna, chủ hiệu sách giáo dục nổi tiếng ở Đông Jerusalem, cùng các cộng sự đã thực hiện số hóa toàn bộ tài liệu trong bối cảnh nguy hiểm đe dọa. Những dòng chữ viết trên vé máy bay, khăn giấy đều được bảo quản cẩn thận. Sau khi số hóa, tài liệu được đóng gói và gửi qua bưu điện quốc tế thông thường – một cách tiếp cận có chủ đích, và cả 8 lô hàng đã đến Edinburgh an toàn.

Shehadeh cho rằng việc đưa kho lưu trữ về Đại học Edinburgh là một hành động kháng cự mang tính biểu tượng, bởi ngôi trường này từng gắn với Tuyên bố Balfour năm 1917. Tuyên bố do chính Lord Balfour, khi đó là hiệu trưởng trường, đưa ra – văn bản bày tỏ sự ủng hộ của Anh đối với “quê hương của người Do Thái” tại Palestine, mở đường cho cuộc xung đột kéo dài đến ngày nay. “Balfour đã cố gắng xóa bỏ sự tồn tại của Palestine. Kho lưu trữ của tôi và của cha tôi là minh chứng cho sự thất bại của ý định đó,” ông nói.

Kholoud Al-Ajarma, Phó giám đốc Trung tâm Alwaleed của Đại học Edinburgh, nhấn mạnh: “Nơi tự nhiên cho những tư liệu này là Palestine. Nhưng trong tình hình hiện tại, việc cứu vãn vật lý những gì có thể là điều tối quan trọng.” Theo bà, đại học hy vọng sẽ biến bộ sưu tập thành “nguồn tài nguyên mở cho các nhà nghiên cứu và sinh viên”.

Bộ sưu tập không chỉ có nhật ký của Raja Shehadeh, mà còn bao gồm cả tư liệu của cha ông, luật sư Aziz Shehadeh, một nhân vật nổi bật ở Ramallah. Trong số đó có những bức thư tay, bài thơ, và cả nhật ký viết trên giấy tờ tùy thân. Raja Shehadeh, người vừa ra mắt cuốn sách mới “Forgotten: Searching for Palestine’s Hidden Places and Lost Memorials” đồng tác giả với vợ là nhà văn Mỹ Penny Johnson, khẳng định dù kho lưu trữ đã được chuyển đi, ông vẫn giữ toàn quyền sở hữu trí tuệ, và thói quen viết nhật ký của ông sẽ không dừng lại: “Ngày của tôi chưa kết thúc cho đến khi tôi viết hết những suy nghĩ của mình vào nhật ký.”