Người Zimbabwe bị lừa vào chiến trường Nga, gia đình cầu cứu chính phủ

Harare, Zimbabwe – Elvis Sitshela vẫn không khỏi bàng hoàng trước sự ra đi bí mật của em trai mình, Dumisani, tới Nga vào đầu năm 2026. Dumisani rời nhà mà không báo trước, cho đến khi một tin nhắn gây sốc từ số điện thoại quốc tế gửi đến.

“Chào anh, em đang ở Nga rồi. Là em, Dumisani đây,” Elvis nhớ lại, đồng thời yêu cầu giấu tên thật vì lý do an toàn.

“Em ấy thất nghiệp lâu ngày, từng thử lập nghiệp ở Nam Phi nhưng không thành; cuối năm ngoái về nhà. Tháng Một, em ấy biến mất,” Elvis nói.

Vài tuần sau, gia đình nhận được tin dữ hơn: Một người hàng xóm từng đi cùng Dumisani đã thiệt mạng tại Ukraine, nơi Nga tiến hành chiến tranh toàn diện suốt bốn năm qua.

“Tôi kêu gọi chính phủ Zimbabwe và Nga hợp tác đưa anh em chúng tôi về nhà,” anh nói thêm, đề nghị các quan chức ở Harare và Moscow hành động trước khi quá muộn.

Buộc tội buôn người

Cuối tháng Ba, bốn người xuất hiện trước Tòa án Harare với tội danh buôn người. Nhóm này bị cáo buộc đưa người Zimbabwe sang Nga, nơi các nạn nhân bị ép tham gia cuộc chiến của Moscow tại Ukraine.

Các bị cáo – Obert Hlavati, Tonderai Maphosa, Tanaka Malcon Gwarada và Edson Dudzayi Nyamudeza – không phải trả lời trong phiên điều trần trước Thẩm phán Jessi Kufa. Theo cáo trạng, cả bốn đã cấu kết với một công dân Nga tên Ivan để đưa sáu người Zimbabwe sang Nga.

Trong một vụ việc riêng, vài ngày trước, nhân viên an ninh tại sân bay quốc tế Joshua Mqabuko Nkomo đã chặn hai anh em đang cố lên máy bay tới Nga. Họ tuyên bố đi dự sự kiện mở cửa của một trường đại học ở Moscow, nhưng chính quyền nghi ngờ và ngăn họ lại.

Dù những vụ việc này còn rời rạc, vấn đề lớn hơn vẫn tồn tại: Người Zimbabwe tiếp tục chết trong cuộc chiến của Nga.

Can thiệp của nhà nước

Lời cầu cứu của Elvis tới chính phủ Zimbabwe và Nga diễn ra khi giới chức Zimbabwe xác nhận ngày càng nhiều công dân thiệt mạng khi phục vụ trong lực lượng Nga. Người phát ngôn chính phủ Nick Mangwana nói Harare đang nỗ lực hồi hương bốn công dân thiệt mạng tại Ukraine.

“Người Zimbabwe đã bị buôn bán làm lính đánh thuê nước ngoài. Mười tám người đã chết ở nước ngoài, nhưng chính phủ chỉ hồi hương được bốn người; số còn lại bị cản trở bởi vấn đề giấy tờ,” Mangwana viết trên X.

Bộ trưởng Thông tin Zhemu Soda đổ lỗi cho các công ty môi giới việc làm lừa đảo hứa hẹn lương cao và công việc ổn định để dụ dỗ những người thất nghiệp vào vùng chiến sự. “Công dân chúng tôi bị các mạng lưới vô lương tâm săn mồi, chúng hoạt động bất chấp mạng sống con người,” Soda nói trong cuộc họp báo ngày 25/3 tại Harare. Ông cảnh báo bọn buôn người dùng mạng xã hội để nhắm tới giới trẻ.

Cựu Thượng nghị sĩ Tshepiso Helen Mpofu kêu gọi mọi người thận trọng với các quảng cáo việc làm trực tuyến. “Thanh niên chúng ta phải xác minh cơ hội trước khi nộp đơn, đặc biệt là ở nước ngoài, và đừng mắc bẫy những chiêu trò hứa hẹn giàu sang hay ổn định,” Mpofu nói. Bà kêu gọi chính phủ tập trung vào phát triển kinh tế và tạo việc làm thực chất, đồng thời đối thoại với Nga để ngăn công dân bị bóc lột trong quân ngũ.

Ép nhập ngũ

Nhà báo kỳ cựu Ezra Sibanda, người điều tra các mạng lưới tuyển mộ và cho ra công bố hồi đầu tháng Ba, giải thích: “Khi tới Nga, tân binh được tiếp đón bởi những người mặc quân phục. Họ bị đưa lên xe buýt tới doanh trại quân đội, và quá trình nhanh chóng trở nên nguy hiểm.”

“Tại doanh trại, họ được làm thủ tục, lấy dấu vân tay, bị ép ký hợp đồng quân sự. Hộ chiếu và điện thoại bị tịch thu, và họ trải qua huấn luyện ngắn từ 10 ngày đến một tháng,” Sibanda nói.

Thông qua các buổi phát trực tiếp trên Facebook, Sibanda đối chất với người Zimbabwe ở tiền tuyến và những kẻ tuyển mộ bị tố cáo. Cuộc điều tra của ông phát hiện một mạng lưới xuyên biên giới tinh vi, dụ dỗ những người khó khăn về kinh tế bằng các khoản thưởng tài chính.

“Một người Zimbabwe tên ‘Tshaka the Zulu’, gốc vùng Matobo và từng sống ở Nam Phi, đang hoạt động ở Moscow, cùng với một người Nga tên ‘Poma’,” Sibanda nói với Al Jazeera. “Chúng là đầu não. Mạng lưới của chúng khắp Zimbabwe và Nam Phi rất bí mật và phi tập trung, khiến không thể xác định có bao nhiêu người đã bị đưa ra tiền tuyến.”

Sibanda lưu ý các hoạt động của mạng lưới đang góp phần vào số thương vong ngày càng tăng của người Zimbabwe được triển khai ở nước ngoài. Al Jazeera không liên lạc được với ‘Tshaka the Zulu’, ‘Poma’ và các đối tượng tuyển mộ khác, các cuộc gọi và tin nhắn đều không được trả lời.

Mức lương hấp dẫn

Sibanda cho biết người Zimbabwe, đặc biệt là những người sống ở Nam Phi, bị cám dỗ bởi các khoản tiền lớn: thưởng ký hợp đồng lên tới 37.000 USD, cộng với lương hàng tháng khoảng 4.000 USD. Tuy nhiên, quảng cáo việc làm thường là bẫy chết người. Một số tin rằng họ sẽ gia nhập quân đội; số khác lầm tưởng làm tài xế xe tải hay xây dựng, chỉ nhận ra sự thật khi đã quá muộn.

“Hầu hết những lời hứa đều không được thực hiện. Trong một số trường hợp, khoảng 2.000 USD được gửi về gia đình qua Nam Phi, nhưng sau đó, nhiều người không nhận được thêm gì,” Sibanda nói thêm.

Nhận thấy tính cấp bách, Sibanda bắt đầu liên hệ trực tiếp với chính phủ Zimbabwe. Động lực đến từ chính những người lính, ông nói. Nhiều người Zimbabwe đóng quân trên tiền tuyến đã liên lạc với ông với yêu cầu tuyệt vọng: nhờ chính phủ can thiệp và giúp họ trở về. “Tôi đã trao đổi với chính phủ Zimbabwe và hài lòng với phản hồi tích cực của họ,” Sibanda nói.

“Họ tỏ ra quan tâm và hiện đang thu thập danh sách người Zimbabwe có thể bị tuyển mộ vào các chiến dịch lính đánh thuê liên kết với quân đội Nga. Tôi sẽ cung cấp thông tin đó cho nhà chức trách.” Ông nhấn mạnh: “Nhiều người trong số họ ra đi mà không có sự biết hay chấp thuận của chính quyền Zimbabwe. Tình hình phức tạp hơn vì việc tuyển mộ diễn ra ở Nam Phi, khiến chính phủ khó giám sát hay bảo vệ công dân, do không có cơ quan giám sát hay hồ sơ rõ ràng nào về các tổ chức liên quan.”