Người bị Mỹ trục xuất sang Liberia đối mặt tương lai bất định

Monrovia, Liberia – Luật sư Samwar Fallah tại Monrovia cho biết ông đã nhận được nhiều cuộc gọi từ những người ở Mỹ trong tuần này, hỏi về thân nhân của họ trong nhóm 20 người bị đưa đến Liberia – một quốc gia mà không ai trong số họ mang quốc tịch. Các gia đình yêu cầu ông tìm hiểu xem người thân của họ bị đưa đến đâu và điều gì sẽ xảy ra với họ, nhưng ông không thể trả lời được nhiều.

Nhóm người này hạ cánh tại sân bay quốc tế Roberts gần thủ đô Monrovia hôm thứ Năm (20/8) và được các quan chức Liberia đưa lên xe buýt rời đi. Fallah tránh gọi họ là “người bị trục xuất” vì chính phủ chưa xác định tình trạng của họ theo luật pháp Liberia. Đây là nhóm đầu tiên được chuyển đến theo thỏa thuận cho phép Liberia tiếp nhận tối đa 1.200 người bị Mỹ trục xuất trong 12 tháng tới. Chính phủ Liberia công bố thỏa thuận này chỉ hai ngày trước chuyến bay, và các nghị sĩ nói rằng họ không được tham vấn.

Fallah, người đang hỗ trợ các gia đình miễn phí cùng hai luật sư di trú Mỹ, cho biết họ muốn biết liệu người thân có thể định cư tại Liberia, được chọn nơi ở, hay cuối cùng có thể trở lại Mỹ hay không. Thỏa thuận này là hình thức trục xuất sang nước thứ ba – đưa người đến một quốc gia không phải nơi họ mang quốc tịch – và đặt ra câu hỏi về quyền lực hành pháp, chủ quyền và quyền của những người bị chuyển giao.

‘Khách của nước Cộng hòa’

Chính phủ Liberia khẳng định những người đến không bị giam giữ và mô tả thỏa thuận với Mỹ là nhân đạo. Bộ trưởng Thông tin Jerolinmek Piah nói rằng những người được chuyển đến sẽ được tiếp đón như “khách của nước Cộng hòa”, họ được tự do rời đi và có thể xin tị nạn. Ông liên hệ quyết định này với lịch sử Liberia – nơi định cư của người da đen tự do và từng là nô lệ từ Mỹ – và truyền thống bảo trợ công dân trong 14 năm nội chiến. Piah nhấn mạnh Liberia sẽ không chịu chi phí; nơi ở, thức ăn và việc đi tiếp sẽ do chính phủ Mỹ và một tổ chức đối tác quốc tế chi trả.

Tuy nhiên, chính phủ chưa công bố thông tin chi tiết về những người đến hôm thứ Năm: quốc tịch đầy đủ, nơi họ đang được bố trí, giấy tờ pháp lý để nhập cảnh Liberia, hay danh tính tổ chức quốc tế trả tiền và quản lý nơi ở của họ. Hãng tin Reuters đưa tin năm người trong nhóm từ chối rời máy bay và được đưa đến Guinea Xích Đạo, nhưng Al Jazeera chưa xác minh độc lập thông tin này.

Bộ trưởng Tư pháp Natu Oswald Tweh cho biết Liberia rà soát từng danh sách hành khách và có thể từ chối bất kỳ ai. “Hầu hết là những người vi phạm luật nhập cư và có tiền án”, ông nói. Nhưng chính phủ chưa công bố tiêu chí sàng lọc hay liệu có trường hợp nào có lệnh bảo vệ của Mỹ ngăn họ trở về nước không. Al Jazeera tìm hiểu được rằng đa số những người bị trục xuất là công dân các nước Mỹ Latinh, gồm Venezuela và Cuba.

Việc gọi là “khách” không thiết lập tư cách pháp lý theo luật Liberia. Vẫn chưa rõ liệu họ nhập cảnh bằng giấy phép tạm thời, có được làm việc hay phải xin tị nạn hoặc thường trú. Các quan chức không cho phép phóng viên tiếp xúc với họ tại sân bay; họ xuống máy bay, lên xe buýt và được đưa đi dưới sự giám sát của chính quyền.

Vấn đề phê chuẩn của lập pháp

Các chính trị gia phản đối mạnh nhất cho rằng thỏa thuận có thể cần sự phê chuẩn của lập pháp. Thượng nghị sĩ Samuel Kogar của hạt Nimba viện dẫn Điều 57 Hiến pháp Liberia, quy định tổng thống được tiến hành quan hệ đối ngoại và ký kết các hiệp ước, công ước “với sự đồng thuận của đa số mỗi viện lập pháp”. Ông đặt câu hỏi: “Thỏa thuận này có được trình trước cả hai viện và được đa số thông qua không? Nếu không, thì dựa trên thẩm quyền pháp lý nào để ký kết?”

Chính phủ cho biết thỏa thuận dựa trên công hàm ngoại giao trao đổi ngày 4/9 và 10/9 năm ngoái. Tổ chức Third Country Deportation Watch – do Refugees International và Human Rights First điều hành – cho biết văn bản xuất hiện trên website Bộ Ngoại giao Mỹ từ tháng 3, nhưng đa số người Liberia chỉ nghe đến vào tháng 8. Hạ nghị sĩ Anthony F Williams, thành viên các ủy ban quốc hội về an ninh quốc gia, nhân quyền và đối ngoại, bác bỏ việc nhánh hành pháp tự ý hành động: “Không có thỏa thuận nào liên quan đến an ninh quốc gia, chủ quyền đất nước mà chỉ được thực hiện một mình nhánh hành pháp.”

Quốc hội Liberia đang trong kỳ nghỉ đến tháng 10. Williams cho biết ông sẽ tìm kiếm câu trả lời về nơi ở, y tế, sàng lọc và thẩm quyền của Liberia trong việc giam giữ hay trục xuất bất kỳ ai. Ông bày tỏ lo ngại về năng lực nhà nước hơn là vấn đề người đến: Liberia thiếu hệ thống sinh trắc học và nhân sự để quản lý 1.200 người di chuyển qua các hạt hay biên giới lỏng lẻo; những người chạy trốn bị đàn áp cũng có thể bị chính quyền họ bỏ trốn lần theo dấu vết. Eddie Jarwolo, giám đốc điều hành NAYMOTE Partners for Democratic Development, cho rằng chưa có kế hoạch công bố nào cho thấy Liberia sẽ tiếp nhận người đến mà không gây thêm sức ép lên dịch vụ công; các tổ chức xã hội dân sự không được tham vấn.

Mối quan hệ ngoại giao

Chính phủ Liberia khẳng định không nhận khoản thanh toán hay đãi ngộ ngoại giao nào cho việc tiếp nhận người bị trục xuất. Các nhà phê bình kêu gọi công bố nội dung đàm phán. Thỏa thuận này được đưa ra trong bối cảnh có nhiều quyết định của Mỹ ảnh hưởng đến Liberia: hai nước ký biên bản ghi nhớ y tế 5 năm trị giá 124 triệu USD vào tháng 12/2025; Mỹ gia hạn thị thực B1/B2 cho người Liberia từ 12 lên 36 tháng. Al Jazeera trước đó đưa tin những biện pháp này được thực hiện sau khi Liberia đồng ý tiếp nhận Kilmar Abrego Garcia, người bị Mỹ trục xuất nhầm đến nhà tù El Salvador, trở thành điểm nóng chính trị và pháp lý; Mỹ sau đó xin phép tòa án đưa anh ta đến Liberia. Trong khi đó, thị thực di trú cho người Liberia bị ngừng từ tháng 1 và Mỹ cấp 5 triệu USD cho Liberia trong năm nay để quản lý di cư.

Jarwolo kêu gọi hai chính phủ làm rõ liệu việc gia hạn thị thực có liên quan đến việc tiếp nhận người trục xuất nước thứ ba hay không: “Nếu có liên kết, điều đó gây lo ngại nghiêm trọng về vị thế đàm phán, chủ quyền quốc gia và an toàn công cộng của Liberia. Viện trợ phát triển không nên yêu cầu Liberia chấp nhận những cá nhân có lý lịch và tình trạng pháp lý chưa được công bố minh bạch và đánh giá đúng.”

Chủ tịch Hội Sinh viên Đại học Liberia William Sando cho biết anh biết đến thỏa thuận qua Facebook trước khi Bộ trưởng Piah xác nhận. “Họ đã không thông tin đầy đủ cho người dân Liberia”, anh nói, đồng thời cho rằng lập luận của bộ trưởng “tách rời thực tế hiện tại”. Anh muốn chính phủ công bố nơi ở của những người đến và liệu họ có được làm việc nếu ở lại hay không. Thượng nghị sĩ Kogar nhấn mạnh: “Đây không phải vấn đề nhỏ. Chúng ta đang nói về chủ quyền, luật pháp, an ninh quốc gia và trách nhiệm của chúng ta với người dân Liberia. Người dân Liberia ở đâu?”