Ngoại trưởng Mỹ Rubio viện dẫn lịch sử Ba Tư cổ đại, Iran phản ứng gay gắt

TEHRAN, Iran – Phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tại Athens, trong đó ông viện dẫn ký ức về Ba Tư cổ đại, đã vấp phải sự lạnh nhạt hoặc phản đối từ nhiều phía trong giới chính trị Iran, giữa lúc Washington tiếp tục chiến dịch quân sự chống lại Tehran.

Lấy bối cảnh Điện Acropolis ở Athens, ông Rubio trình bày lập luận rằng nước Mỹ – được thành lập vào thế kỷ 18 – là người kế thừa nền văn minh phương Tây cổ đại trải dài từ Hy Lạp tới La Mã. Trong bài phát biểu, ông cho rằng các quốc gia phương Tây ngày nay đã đánh mất sự tự tin, suy yếu về công nghiệp và quân sự, và cần khôi phục tham vọng và sức mạnh.

Nhắc tới các cuộc chiến Hy Lạp – Ba Tư thời cổ, ông Rubio lấy sự kiện quân Ba Tư dưới thời vua Xerxes I phá hủy Athens năm 480 TCN làm ví dụ về việc nền văn minh phương Tây sống sót trước kẻ thù bên ngoài. “Người Ba Tư cướp phá đền thờ, đốt các nơi thờ tự và san phẳng Acropolis,” ông Rubio nói, sau đó ca ngợi sự trở lại của người Athens và việc xây dựng đền Parthenon dưới thời Pericles.

Ngoại trưởng Mỹ cũng hướng ngôn từ chỉ trích vào giới lãnh đạo Iran hiện nay, những người nắm quyền từ cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979, gọi họ là “những kẻ cuồng tín” đang điều hành một “giáo phái chết chóc”, lấy sự tử vì đạo làm công cụ để đạt mục tiêu chính trị. “Những mối đe dọa chúng ta đối mặt hôm nay cũng hiện hữu y như trên sân khấu kịch tính của thời cổ đại,” ông Rubio tuyên bố, đồng thời khẳng định chính quyền Tổng thống Donald Trump lựa chọn “theo đuổi quyền lực quốc gia không cần xin lỗi”.

Mỹ và Iran đã ở trong tình trạng xung đột kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran ngày 28/2. Dù giao tranh giữa hai bên đã lắng dịu, Mỹ vẫn duy trì phong tỏa hải quân đối với Iran, trong khi hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch – vẫn bị gián đoạn.

Tham mưu trưởng an ninh Iran Mohsen Rezaei và Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf đều phản ứng bằng cách nhắc tới Hoàng đế La Mã Valerian, người bị quân của vua Ba Tư Shapur I bắt sống trong trận chiến năm 260 SCN. “Bất cứ ai đưa lịch sử vào câu chuyện này đều phải chuẩn bị cho sự lặp lại của nó,” ông Rezaei nói.

Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc ông Rubio làm phẳng lịch sử Hy Lạp, La Mã, Kitô giáo và hiện đại, đồng thời cho rằng Ngoại trưởng Mỹ đã lồng ghép câu chuyện “Nước Mỹ trước tiên” nhằm hợp thức hóa việc leo thang quân sự chống Iran sau khi giao tranh giảm bớt tương đối kể từ tháng Sáu, thời điểm một biên bản ghi nhớ nay đã hết hiệu lực được hai bên thông qua.

“Có vẻ như Mỹ đã kết luận rằng tốt hơn là biện minh cho chính sách cưỡng bức và vũ lực trước thế giới dưới ánh đèn neon rực rỡ của ‘triết lý lịch sử’, thay vì để lộ nguyên hình bắt nạt bằng ngôn ngữ cao bồi,” người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baghaei nói trong một tuyên bố. Ông cho rằng ông Rubio đang viện tới “lối nói lỗi thời” (anachronism), khơi lại những sự kiện lịch sử đã bị chôn vùi từ lâu để tìm tính chính danh cho hiện tại.

Sau vụ ám sát Qassem Soleimani, chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, năm 2020, Tổng thống Trump từng đe dọa sẽ tấn công “rất mạnh” vào 52 địa điểm của Iran, trong đó có những nơi “quan trọng đối với Iran và văn hóa Iran”. Từ tháng Hai tới nay, Mỹ cũng bị chỉ trích vì gây thiệt hại cho các di tích lịch sử và văn hóa của Iran trong các cuộc không kích.

Bộ trưởng Văn hóa Reza Salehi-Amiri kêu gọi các chính trị gia phương Tây nói về Iran bằng “ngôn ngữ tôn trọng”, bởi “Iran không phải là kẻ thù được tạo ra trong một bài phát biểu chính trị, mà là một nền văn minh sống động, một quốc gia vĩ đại và một thực thể trường tồn trong lịch sử thế giới” có niên đại hàng nghìn năm.

Sử gia Iran Touraj Daryaei nói với truyền thông trong nước hôm thứ Sáu rằng dù tường thuật của ông Rubio về việc Athens bị cướp phá là đúng, ông đã bỏ qua một dữ kiện quan trọng được sử gia Hy Lạp Herodotus và những người khác nhắc tới – động cơ chính của cuộc tấn công Ba Tư là để trả đũa. Năm 498 TCN, quân Athens đã đốt thành Sardis, một thủ phủ cấp tỉnh của Ba Tư ở phía tây Anatolia. Với nhiều người Iran, những người cảm thấy mình bị Mỹ và Israel tấn công không có cớ, sự kiện này có thể mang ý nghĩa thời sự.

Shima, một cư dân 26 tuổi ở Tehran, nói với Al Jazeera rằng cô không đánh giá cao việc ông Rubio lấy các cuộc xung đột cách đây 2.500 năm để tranh thủ sự ủng hộ cho cuộc chiến hiện tại với Iran. “Họ muốn tiếp tục cuộc chiến, và họ sẽ nói bất cứ điều gì họ cho là có tác dụng vào thời điểm đó,” cô nói.

Trong phiên điều trần xác nhận chức vụ tại Thượng viện tháng 1/2025, ông Rubio từng gọi người Iran là “người dân của một nền văn minh và văn hóa cổ đại với niềm tự hào và thành tựu to lớn, những người rất tự hào về di sản và bản sắc Ba Tư của mình”. “Tôi không biết có quốc gia nào trên Trái Đất mà khoảng cách giữa người dân và những người cai trị họ lại lớn đến vậy,” ông nói khi đó. “Giới giáo sĩ điều hành đất nước không hề đại diện cho người dân, lịch sử và những đóng góp của họ cho nhân loại.”

Tuy nhiên, cuộc chiến của Mỹ chống Iran, phong tỏa hải quân đối với các cảng miền nam Iran và các lệnh trừng phạt gây cô lập không tác động nặng nề nhất tới chính quyền và giới lãnh đạo Iran, mà tác động tới chính người dân nước này, đồng thời không làm thay đổi hành vi của chính quyền. Những bình luận của ông Trump về khả năng “sự diệt vong của một nền văn minh” ở Iran nếu xung đột leo thang càng khiến người Iran bi quan hơn về mục tiêu cuộc chiến của Mỹ, vốn ban đầu được nêu là nhằm giải phóng người dân khỏi chính quyền của họ.

Phần lớn người Iran phản ứng tiêu cực trước bài phát biểu mới nhất của ông Rubio, dù một số thành viên cộng đồng hải ngoại hoặc những người đối lập với Cộng hòa Hồi giáo cho rằng Ngoại trưởng Mỹ nhắm vào chính quyền Iran chứ không phải toàn bộ nền văn minh cổ đại. Truyền thông nhà nước Iran nhanh chóng chỉ trích phát biểu của ông Rubio; tờ Vatan-e Emrouz theo đường lối cứng rắn hôm thứ Bảy đăng trang nhất hình ảnh ông Rubio trong bộ quân phục La Mã cổ, tay cầm khiên và gươm, với dòng tít “Chiến tranh cổ đại”. Tờ báo cho rằng ông Rubio đang cố “tạo cơ sở lịch sử – ý thức hệ cho cuộc chiến của Mỹ chống Iran”.

Giáo sư Vali Nasr, giảng dạy về các vấn đề quốc tế và nghiên cứu Trung Đông tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Tiên tiến Johns Hopkins ở Washington, D.C., nói với Al Jazeera rằng theo ông, mục tiêu của ông Rubio là định hình một kẻ thù chung cho Mỹ và châu Âu nhằm tái thiết quan hệ hai bên. “Ông ấy quyết định rằng Iran, thay vì Hồi giáo – vốn từng được coi là kẻ thù văn minh – nên đóng vai trò đó để gắn kết phương Tây,” ông Nasr nói. “Điều này cũng phản ánh sự thất vọng của Mỹ rằng châu Âu chưa đóng vai trò lớn trong cuộc chiến, và nhằm che lấp những chia rẽ sâu sắc giữa Mỹ và châu Âu về Nga – Ukraine.”

Ông Rubio đưa ra phát biểu trong lúc Tổng thống Trump đạt thỏa thuận với Tổng thống Nga Vladimir Putin để bán dầu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu bất chấp các lệnh trừng phạt Nga. Ông Trump nói thỏa thuận sẽ hạ giá dầu diesel – vốn đã tăng lên mức kỷ lục do cuộc chiến Iran. Theo ông Nasr, thông báo của ông Trump và bài phát biểu của ông Rubio cùng nhau có thể là thông điệp từ chính quyền rằng Iran, chứ không phải Nga, mới là kẻ thù mà phương Tây nên tập trung vào.

“Tôi cho rằng việc ngôn từ này có làm xa lánh người Iran hay không cũng không phải mối bận tâm lớn hơn việc chứng bài Hồi giáo của Tổng thống [George W.] Bush có làm xa lánh người Hồi giáo hay không,” ông Nasr nói với Al Jazeera. “Tuy nhiên, nó cho thấy rõ Washington không phân biệt giữa người Iran và Iran như một nền văn minh với Cộng hòa Hồi giáo.”