Ngoại trưởng Mỹ Rubio thăm Uzbekistan: Trung Á tìm kiếm đối tác đa dạng

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã đến Samarkand, thành phố lịch sử trên Con đường Tơ lụa thuộc Uzbekistan, để tham dự hội nghị C5+1 (Trung Á cộng Mỹ) kéo dài từ thứ Bảy đến thứ Ba. Sự kiện này đánh dấu cách tiếp cận mới của Washington với khu vực từng thuộc Liên Xô: thực dụng, thuần túy giao dịch và không còn các bài phát biểu về dân chủ hóa và nhân quyền.

Trong những năm đầu sau khi Trung Á độc lập, các nhà ngoại giao và doanh nhân phương Tây thường xuất hiện tại khu vực chủ yếu theo đạo Hồi, nằm giữa Nga, Trung Quốc và Iran, với tư cách những người mang quà tặng và đưa ra bài giảng. Sau sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991, khi kinh tế khu vực suy thoái, thất nghiệp và nghèo đói lan tràn, họ được xem là sứ giả của thế giới mới thịnh vượng tư bản chủ nghĩa.

Phương Tây yêu cầu cải cách, không chỉ về kinh tế. Các nhà ngoại giao phương Tây nhấn mạnh rằng giới lãnh đạo khu vực sẽ chỉ nhận được đầu tư, công nghệ và công nhận quốc tế nếu từ bỏ cách quản lý và xây dựng kinh tế kiểu toàn trị thời Liên Xô. Họ tổ chức các diễn đàn, hội thảo về nhân quyền, dân chủ và phân cấp quản trị, đồng thời gửi hàng nghìn sinh viên và quan chức sang các trường học phương Tây.

Tuy nhiên, khi giới lãnh đạo khu vực bắt đầu sửa hiến pháp để kéo dài nhiệm kỳ tổng thống, bổ nhiệm người thân vào các vị trí chủ chốt và tạo dựng đế chế kinh doanh cạnh tranh với nhà đầu tư phương Tây, phương Tây cáo buộc họ đánh mất định hướng đạo đức và đe dọa trừng phạt. Theo chuyên gia khu vực Galiya Ibragimova, người gốc Uzbekistan hiện sống tại Moldova, khi phương Tây bắt đầu thuyết giảng về dân chủ và nhân quyền, các nhà lãnh đạo khu vực ngay lập tức quay sang Trung Quốc hoặc Nga.

Uzbekistan, quốc gia đông dân nhất khu vực với 37 triệu người, là ví dụ điển hình. Tổng thống Islam Karimov từng là lãnh đạo đầu tiên cho phép Mỹ đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ nước này vào năm 2001. Nhưng bốn năm sau, ông trục xuất căn cứ sau khi Washington lên án việc chính quyền đàn áp đẫm máu cuộc nổi dậy tại thành phố Andijan khiến hàng trăm dân thường thiệt mạng. Năm 2005, một tài liệu ngoại giao Mỹ bị rò rỉ gọi con gái ông Karimov là "trùm cướp" vì cưỡng đoạt các doanh nghiệp sinh lời và được xem là người kế nhiệm cha.

Quay sang Nga

Theo các nhà quan sát, kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022, thế cờ đã đảo ngược về mặt thuyết giảng đạo đức. Moskva vẫn có ảnh hưởng mềm đáng kể tại Trung Á, từ phim ảnh, nhạc pop đến các liên hoan sân khấu và chương trình truyền hình tuyên truyền thường xuyên đưa tin sai lệch về cuộc chiến.Điện Kremlin cũng sử dụng sức mạnh kinh tế để thúc đẩy khái niệm "Thế giới Nga", coi khu vực là "vùng lân cận" của Moskva và xem nhẹ di sản tiền Nga. Năm 2014, Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố Kazakhstan "chưa từng có nhà nước", và các đồng minh tư tưởng của ông liên tục đe dọa sáp nhập phần lãnh thổ phía bắc nói tiếng Nga. Năm nay, Kazakhstan bắt đầu dẫn độ những người chỉ trích Điện Kremlin và cung cấp khí đốt cho Nga trong bối cảnh các cuộc tấn công bằng UAV của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu của Nga.

Hồi tháng 1, nhà tuyên truyền Vladimir Solovyov nói Moskva nên phát động "chiến dịch quân sự đặc biệt" – thuật ngữ dành riêng cho cuộc chiến tại Ukraine – tại Trung Á và Armenia. Những bình luận chỉ trích từ các nhân vật chính trị nhỏ sau đó xuất hiện nhưng không có phản ứng từ giới quyền lực thực sự. Trong khi đó, lao động nhập cư Trung Á bị lừa hoặc ép nhập ngũ để chiến đấu tại Ukraine, còn Moskva sử dụng các công ty Trung Á để nhập khẩu vi mạch, thiết bị liên lạc và máy công cụ phục vụ sản xuất máy bay không người lái và tên lửa.

Theo chuyên gia Ibragimova, Mỹ và Nga đã đổi vai. Ngày nay, Nga là bên bắt đầu xây dựng quan hệ thông qua thuyết giảng đạo đức.

Washington trở lại?

Trong khi đó, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã từ bỏ lập trường ủng hộ dân chủ và hiện theo đuổi cách tiếp cận thực dụng, giao dịch trong chính sách đối ngoại. Theo Ibragimova, dưới thời Trump, chính sách của Mỹ tại Trung Á chỉ là "kinh doanh và không hơn thế", không can thiệp vào nhân quyền hay cải cách, và họ hài lòng với mọi thứ.

Đầu tháng này, ông Trump đã tiếp bà Saida Mirziyoyeva, con gái Tổng thống Uzbekistan Shavkat Mirziyoyev. Một năm trước, ông Mirziyoyev cam kết đầu tư tới 100 tỷ USD vào nền kinh tế Mỹ, mua máy bay Boeing và cả bông trồng tại Mỹ, dù Uzbekistan là một trong những nước trồng bông lớn nhất thế giới. Washington không đưa ra bình luận nào về việc chính quyền Mirziyoyev trấn áp những người chỉ trích hay ảnh hưởng ngày càng tăng của con gái ông.

Sau khi phần lớn bỏ qua Trung Á trong nhiệm kỳ đầu của Trump, Nhà Trắng muốn khôi phục sự hiện diện tại khu vực. Theo Alisher Ilkhamov, người đứng đầu tổ chức nghiên cứu Central Asia Due Diligence có trụ sở tại London, mối quan tâm chủ yếu mang tính địa chính trị và chiến lược quân sự, xét vị trí khu vực nằm trong vùng lợi ích của Nga và Trung Quốc. Ông cho rằng trong tương lai, Washington rõ ràng muốn có căn cứ quân sự tại đây như biện pháp răn đe Trung Quốc.

Các lợi ích kinh tế dường như tập trung vào khoáng sản đất hiếm – quan trọng cho sản xuất nhiều loại công nghệ – và các nguyên tố thiết yếu khác, đặc biệt khi Trung Quốc sử dụng chúng như đòn bẩy chính trị trong quan hệ với Washington. Trữ lượng phong phú nhưng cần phát triển, công nghệ và đầu tư.

Trong khi đó, Nhà Trắng tỏ ra ít quan tâm đến các vi phạm nhân quyền tại Trung Á, như việc giam giữ đối thủ chính trị và nhà báo độc lập. Ilkhamov nhận định: "Đáng tiếc, mối quan tâm đến những vấn đề này không có trong chương trình nghị sự của Rubio, vì chúng đã biến mất khỏi các ưu tiên đối ngoại của Mỹ kể từ khi Trump trở lại Nhà Trắng."

Một nhà hoạt động nhân quyền Na Uy cũng bày tỏ lo ngại tương tự. Ivar Dale, cố vấn chính sách cấp cao của Ủy ban Helsinki Na Uy, nói với Al Jazeera rằng có những điểm tương đồng đáng lo ngại giữa thế giới quan của Trump và các chế độ độc tài đã ổn định như Tajikistan và Turkmenistan. Tuy nhiên, theo ông, Marco Rubio có thể hiểu Trung Á và những thách thức tại đây tốt hơn Phó Tổng thống JD Vance và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth. Ông Dale cho rằng Bộ Ngoại giao Mỹ "nên đưa trọng tâm trở lại" vấn đề nhân quyền nếu định dạng C5+1 muốn được coi trọng trong tương lai.