Nghiên cứu mới: Bùng phát Ebola tại CHDC Congo do lây truyền mới từ động vật sang người

Đợt bùng phát dịch Ebola đang hoành hành tại miền đông CHDC Congo bắt nguồn từ một sự kiện lây truyền mới từ động vật sang người, thay vì từ các biến thể liên quan đến các đợt bùng phát trước đó, theo một nghiên cứu mới công bố trên tạp chí y khoa Nature Medicine.

Dịch Ebola tại khu vực này đã khiến hơn 2.000 người tử vong trong tổng số 4.449 ca mắc được ghi nhận, trở thành đợt bùng phát Ebola lây lan nhanh nhất từ trước đến nay. Dịch chính thức được công bố ngày 15/5, song giải mã gene sau đó cho thấy virus thực tế đã lưu hành từ tháng 2.

Ngày 18/6, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cảnh báo chủng Bundibugyo hiện tại đang lây lan nhanh hơn khả năng khống chế của giới chức y tế và có nguy cơ trở thành đợt dịch chết chóc nhất được ghi nhận.

Nghiên cứu mới nói gì?

Trong báo cáo công bố tuần này trên Nature Medicine, các nhà nghiên cứu từ CHDC Congo, Uganda, Bỉ và một số quốc gia khác đã phân tích đặc điểm gene của các mẫu virus từ 22 bệnh nhân tại CHDC Congo và Uganda. Họ phát hiện chủng gây dịch lần này khác biệt về mặt gene so với các chủng Bundibugyo từng gây dịch năm 2007 và 2012.

Báo cáo cho rằng dịch khởi phát từ một sự kiện lây truyền mới từ động vật sang người, sau đó lây lan giữa người với người. Nguồn động vật chưa được xác định cụ thể, nhưng các nhà khoa học xác nhận dịch tại Uganda có liên hệ với dịch tại CHDC Congo.

Trước đó, giới chức y tế khu vực cho biết dịch do chủng Bundibugyo hiếm gặp gây ra, hiện chưa có vaccine phòng ngừa.

Bác sĩ Krutika Kuppalli, chuyên gia bệnh truyền nhiễm có kinh nghiệm ứng phó với Ebola, giải thích việc nghiên cứu chỉ ra “sự lây truyền mới từ động vật” không có nghĩa là một dạng Ebola mới đột ngột xuất hiện hay động vật đang truyền virus theo cách khác.

“Dữ liệu gene cho thấy đợt dịch hiện tại bắt đầu bằng một sự kiện ‘lây truyền từ động vật sang người’ mới – virus có thể đã xâm nhập độc lập từ ổ chứa động vật sang người – thay vì từ sự lưu hành liên tục hoặc tái xuất hiện của virus từ các đợt dịch trước đó”, bà nói. “Sau sự kiện ban đầu đó, dịch chủ yếu do lây truyền từ người sang người thúc đẩy”.

Mức độ nguy hiểm của chủng virus này

Ngày 18/6, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cảnh báo với tốc độ hiện tại, dịch Ebola lần này có thể vượt qua đợt dịch Tây Phi giai đoạn 2014–2016. Đợt dịch đó đã giết chết ít nhất 11.300 người trong số khoảng 28.600 ca mắc và thúc đẩy việc phát triển vaccine.

Đợt dịch Tây Phi do chủng Zaire gây ra, vaccine phát triển khi đó không có tác dụng với chủng Bundibugyo đang lây lan hiện nay.

Tiến sĩ Abdirahman Mahamud, Giám đốc điều hành ứng phó khẩn cấp y tế của WHO, cho biết dự báo ở mức trung bình dịch sẽ đạt đỉnh trong vòng 6 tháng. Trong kịch bản nghiêm trọng hơn, dịch có thể kéo dài 9–12 tháng.

Giáo sư Kaja Abbas, chuyên gia dịch tễ học bệnh truyền nhiễm tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London, cho rằng chính động lực lây truyền từ người sang người khiến chủng Bundibugyo nguy hiểm, không phải do cách thức lây truyền ban đầu từ động vật.

Phương pháp điều trị

Theo bác sĩ Kuppalli, việc virus có nguồn gốc từ động vật không làm thay đổi phương pháp điều trị cần thiết. “Một khi ai đó mắc bệnh Ebola, việc quản lý dựa trên virus gây bệnh và tình trạng lâm sàng của bệnh nhân, không phải việc nhiễm trùng bắt nguồn từ động vật hay từ người khác. Điều quan trọng là chủng Bundibugyo hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu đã được cấp phép như đối với chủng Zaire”, bà nói.

Bà nhấn mạnh chăm sóc hỗ trợ, bao gồm bù dịch và điện giải tích cực, điều trị sốc và rối loạn chức năng cơ quan, quản lý đồng nhiễm vẫn rất quan trọng, trong khi các phương pháp điều trị thử nghiệm đang được đánh giá.

“Các đợt bùng phát Ebola trước đây thường bắt đầu từ sự lây truyền từ động vật sang người. Mối lo ngại lớn hơn là điều này cho thấy về mức độ sẵn sàng của chúng ta: chúng ta vẫn chưa hiểu đầy đủ nơi và thời điểm các sự kiện này xảy ra, khiến việc phòng ngừa và phát hiện sớm cực kỳ khó khăn”, bà nói thêm.

Giải pháp khống chế dịch

Các nhà nghiên cứu tham gia nghiên cứu mới cho rằng việc tăng cường “năng lực xét nghiệm chẩn đoán phi tập trung, bao gồm giải mã gene và phát hiện kịp thời” có thể giúp ngăn chặn các đợt bùng phát trong tương lai.

Giáo sư Abbas cho biết mặc dù chưa có vaccine hoặc phương pháp điều trị được cấp phép cho chủng Bundibugyo, các liệu pháp và vaccine thử nghiệm đang trong quá trình phát triển lâm sàng nhắm vào các chủng đang lưu hành trong đợt dịch năm 2026 tại CHDC Congo và Uganda.

WHO đã gửi 12 tấn vật tư y tế, bao gồm trang thiết bị bảo hộ cá nhân cho nhân viên y tế tuyến đầu, và thêm 6 tấn sắp được chuyển đến, theo bà Anne Ancia, đại diện WHO tại tỉnh Ituri.

Hơn 100 nhân viên y tế đã nhiễm bệnh và khoảng 35 người đã tử vong. Công tác ứng phó gặp nhiều khó khăn do đình công của nhân viên y tế không được trả lương, thông tin sai lệch và các phong tục truyền thống như tổ chức tang lễ mở quan tài, có thể làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Bác sĩ Kuppalli kêu gọi tăng cường chuẩn bị ứng phó Ebola, không chỉ tập trung ngăn chặn lây lan sau khi dịch được phát hiện. “Chúng ta cần giám sát y tế mạnh mẽ hơn tại giao diện giữa con người và động vật, các xét nghiệm chẩn đoán rộng hơn có thể phát hiện các loại virus Ebola khác nhau và các biện pháp y tế hoạt động trên nhiều loài Ebola”, bà nói. “Đợt dịch này cho thấy hậu quả khi virus có vài tháng khởi đầu”.

Phản ứng của các nước

Nhiều quốc gia đã bày tỏ lo ngại về đợt bùng phát Ebola mới nhất. Bahrain đã đình chỉ 30 ngày nhập cảnh đối với du khách nước ngoài đến từ Nam Sudan, CHDC Congo và Uganda. Các nước láng giềng như Rwanda và Uganda đã áp dụng các biện pháp ngăn virus xâm nhập biên giới. Rwanda cấm người nước ngoài từng ở CHDC Congo trong 30 ngày trước đó nhập cảnh. Mỹ cảnh báo du khách, gồm cả công dân Mỹ, từng ở CHDC Congo trong vòng 21 ngày trước khi khởi hành sẽ không được lên các chuyến bay thương mại đến Mỹ. Các chính phủ châu Á cũng bắt đầu triển khai sàng lọc biên giới và tăng cường chuẩn bị cách ly.