Nga tham gia trung gian hòa giải Pakistan – Afghanistan: Cơ hội và giới hạn

Ngày 14/10, Bộ trưởng Nội vụ Nga Vladimir Kolokoltsev đã có cuộc hội đàm tại Rawalpindi với Tham mưu trưởng quân đội Pakistan, Thống tướng Asim Munir. Cùng thời điểm, Giám đốc Cơ quan Tình báo Đối ngoại Nga (SVR) Sergey Naryshkin bay tới Kabul để gặp lãnh đạo cơ quan tình báo Taliban, Abdul Haq Wasiq.

Về mặt chính thức, Nga, Pakistan và Afghanistan chưa công bố nhiều thông tin ngoài các tuyên bố mang tính nghi thức về những cuộc gặp này. Song bối cảnh cho thấy rõ nỗ lực của Moskva: suốt một năm qua, Pakistan và Afghanistan liên tục giao tranh và đưa ra những lời đe dọa công khai.

Tháng 10 năm ngoái, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ đứng ra dàn xếp lệnh ngừng bắn tại Doha. Tháng 4 năm nay, Trung Quốc tổ chức đàm phán tại Urumqi. Tuy vậy, các vụ tấn công trong lãnh thổ Pakistan vẫn tiếp diễn, và Islamabad tiếp tục không kích vào lãnh thổ Afghanistan trong các tháng 6, 9 và tháng này.

Trong bối cảnh đó, Nga dường như đang nổi lên như một bên trung gian mới. Đặc phái viên của Tổng thống Nga về Afghanistan, Zamir Kabulov, đầu tháng này nói với hãng tin TASS rằng Moskva sẵn sàng đóng vai trò trung gian hòa giải giữa Kabul và Islamabad nếu cả hai bên yêu cầu.

Đại sứ Pakistan tại Nga, Faisal Niaz Tirmizi, hồi tháng 3 cho biết Islamabad đã tiếp cận Moskva. Tuy nhiên, Taliban chưa công khai đề nghị Nga làm trung gian, đặt ra câu hỏi về mức độ và khả năng Moskva có thể thúc đẩy hai bên đàm phán trong khi nhiều bên trung gian khác đã thất bại.

Bối cảnh lịch sử phức tạp

Cơ quan truyền thông quân đội Pakistan (ISPR) cho biết cuộc gặp tại Rawalpindi đã thảo luận các vấn đề “cùng quan tâm và môi trường an ninh khu vực, đặc biệt nhấn mạnh tăng cường hợp tác an ninh song phương”. Tuyên bố không đề cập Afghanistan, và cả phía Nga lẫn Taliban đều không tiết lộ nội dung trao đổi giữa các lãnh đạo tình báo.

Đại sứ quán Nga tại Kabul đầu tháng này đăng trên X rằng Moskva “hết sức quan ngại trước cuộc đối đầu quân sự đang tiếp diễn giữa Pakistan và Afghanistan, vốn ảnh hưởng tới dân thường, trong đó có trẻ em”. Phái bộ Hỗ trợ Liên hợp quốc tại Afghanistan (UNAMA) cho biết các cuộc không kích của Pakistan từ ngày 30/9 đến 1/10 đã khiến ít nhất 10 dân thường thiệt mạng, phần lớn là trẻ em.

Trong nhiều thập kỷ trước, việc Nga làm trung gian giữa Pakistan và Taliban từng được xem là khó hình dung. Suốt thời Chiến tranh Lạnh và cả sau khi Liên Xô tan rã, Nga vẫn là một trong những đối tác chiến lược và quân sự thân cận nhất của Ấn Độ – quốc gia mà Pakistan từng nhiều lần giao chiến. Tại Afghanistan trong thập niên 1990, Nga hậu thuẫn Liên minh phương Bắc chống Taliban.

Nhưng những năm gần đây, Nga đã củng cố đáng kể quan hệ với cả Pakistan và Taliban. Thủ tướng Pakistan khi đó là Imran Khan đang ở Moskva khi quân Nga tiến vào Ukraine năm 2022. Năm ngoái, Nga trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới chính thức công nhận chính quyền Taliban ở Afghanistan.

Những thay đổi này xuất phát từ mong muốn của Nga mở rộng lựa chọn ở Nam Á, trong bối cảnh Ấn Độ xích lại gần Mỹ, đồng thời nhằm đối phó với sự trỗi dậy của nhánh ISIL tại Afghanistan, còn gọi là Nhà nước Hồi giáo Khorasan (ISKP). Nếu Taliban tập trung cai trị Afghanistan, ISKP có tham vọng lãnh thổ rộng hơn và từng tiến hành vụ tấn công tại Moskva năm 2024 khiến gần 150 người thiệt mạng. Taliban và ISKP là kẻ thù không đội trời chung.

Theo Taimur Khan, chuyên gia nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Chiến lược Islamabad (ISSI), giao tranh giữa Pakistan và Taliban gây bất ổn khu vực, và Moskva lo ngại điều đó có thể tạo điều kiện cho các nhóm vũ trang tràn vào Trung Á.

“Trung gian hòa giải cũng giúp Moskva duy trì ảnh hưởng khu vực và tránh một khoảng trống có thể kéo theo sự can dự trở lại của các thế lực ngoài khu vực”, ông nói với Al Jazeera.

Vì sao các nỗ lực trung gian bế tắc

Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ đã dàn xếp lệnh ngừng bắn giữa Pakistan và Taliban tại Doha hồi tháng 10 năm ngoái, nhưng các cuộc đàm phán tại Istanbul sụp đổ vào tháng sau đó và giao tranh nhỏ lẻ tái diễn. Islamabad cũng tiến hành không kích vào lãnh thổ Afghanistan. Trung Quốc tổ chức đàm phán tại Urumqi vào tháng 4.

Giữa tháng 9, Giám đốc tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin gặp các quan chức Taliban tại Kabul và Kandahar trước khi tới Islamabad. Sau đó, một vụ tấn công xảy ra tại Kohat ngày 18/9, và Pakistan không kích Afghanistan vào các ngày 24/9 và 1/10.

“Các bên khác đến nay đã đạt được những kết quả trung gian hòa giải cụ thể hơn trong cuộc xung đột này”, Eldaniz Gusseinov, chuyên gia Trung Á và trưởng bộ phận nghiên cứu tại cơ quan dự báo địa chính trị Nightingale Int, nhận định với Al Jazeera.

Nỗ lực của chính Nga cũng bế tắc tại cuộc gặp ở Moskva ngày 5/10. Kabulov nói với TASS rằng phái đoàn Afghanistan phản đối việc Afghanistan bị nhắc tới quá nhiều gắn với “chủ nghĩa khủng bố”.

“Với Pakistan, đây là vấn đề an ninh thực chất, không chỉ là câu chữ”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan, Sajjad Haider Khan, nói tại cuộc họp báo hàng tuần ngày 9/10.

Chuyên gia an ninh có trụ sở tại Kabul, Tameem Bahiss, cho rằng sự phản đối này phản ánh lập trường lâu nay của Kabul. “Việc chấp nhận ngôn từ liên tục gắn Afghanistan với chủ nghĩa khủng bố có thể bị coi là thừa nhận chính những cáo buộc mà Kabul luôn phủ nhận”, ông nói.

Vấn đề TTP

Tại cuộc gặp ở Moskva, đặc phái viên Pakistan về Afghanistan, Mohammad Sadiq, nói “chủ nghĩa khủng bố” vẫn là cốt lõi các vấn đề của Afghanistan. Theo truyền thông Afghanistan, Ngoại trưởng Taliban Amir Khan Muttaqi nói vấn đề giữa hai nước có thể được giải quyết qua đối thoại và ngoại giao.

Pakistan cho rằng Taliban Pakistan và các nhóm vũ trang khác trú ẩn tại Afghanistan. Kabul bác bỏ cáo buộc này, khẳng định không cho phép lãnh thổ bị sử dụng chống lại nước khác và các vấn đề an ninh của Pakistan phần lớn mang tính nội bộ, theo Bahiss.

Các cảnh báo công khai của Moskva tập trung vào ISKP. “Không có áp lực công khai rõ ràng nào từ Nga đối với Taliban về Tehreek-e-Taliban Pakistan (TTP), và Moskva khó có khả năng gây áp lực như vậy”, Gusseinov nói. TTP là tên chính thức của Taliban Pakistan, lực lượng đứng sau nhiều vụ tấn công đẫm máu nhất mà Pakistan hứng chịu những năm gần đây.

Ông lập luận rằng gây sức ép mạnh với Taliban thay Pakistan sẽ làm suy yếu vị thế trung gian trung lập của Moskva và quan hệ đối tác với Taliban trong cuộc chiến chống ISKP.

“Mối quan tâm chính của Nga là ISKP và dường như Nga hài lòng với nỗ lực của Taliban nhằm chống nhóm này”, Abdul Sayed, chuyên gia tại Thụy Điển nghiên cứu về các nhóm vũ trang và động lực an ninh tại Afghanistan và Pakistan, nói với Al Jazeera.

Nga có gì để gây ảnh hưởng

Dù vậy, Nga có một lợi thế mà các bên trung gian trước đó không có. Tháng 7/2025, Nga trở thành quốc gia duy nhất công nhận chính quyền Taliban.

Theo Taimur Khan, điều đó có thể mang lại cho Moskva một nguồn ảnh hưởng khác. “Việc chính quyền Taliban quan tâm duy trì sự công nhận đó và mở rộng hợp tác với Moskva có thể cho Nga thêm ảnh hưởng trong việc thúc đẩy hành động chống TTP và các nhóm khủng bố khác hoạt động từ Afghanistan”, ông nói.

Tháng 5, hai bên ký một thỏa thuận kỹ thuật – quân sự chưa được công bố, theo Kabulov liên quan đến sửa chữa và bảo dưỡng thiết bị mà Taliban đang sở hữu, phần lớn do Liên Xô và Nga sản xuất. Ba ngày sau khi ký kết, Bộ trưởng Quốc phòng Taliban Mohammad Yaqoob nói Pakistan sẽ sớm không còn dám tiến hành các cuộc không kích.

Ngày 9 và 10/6, máy bay Pakistan không kích các tỉnh Kunar, Khost và Paktika, khiến 13 dân thường thiệt mạng, theo chính quyền Afghanistan.

“Nga có khả năng tiếp cận Taliban tốt hơn bất kỳ cường quốc lớn nào khác, nhưng đòn bẩy thực tế của họ hạn chế hơn nhiều so với giả định thường thấy”, Gusseinov nhận định.

Theo Sayed, các lãnh đạo cấp cao Taliban vẫn tiếp tục thăm Nga và Ấn Độ khi giao tranh leo thang, dường như phát tín hiệu rằng họ có thể bù đắp lợi thế quân sự của Pakistan bằng các liên kết mới.

“Dù ý nghĩa quân sự và chính trị của những mối quan hệ này còn chưa rõ ràng, Taliban vẫn trình bày những diễn biến ngoại giao như vậy với công chúng Afghanistan, đặc biệt là những người ủng hộ, như thành tựu chính trị củng cố hình ảnh mạnh mẽ của họ”, ông nói.

Vai trò của SCO

Pakistan giữ cương vị chủ tịch Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) nhiệm kỳ 2026-2027 và sẽ đăng cai hội nghị thượng đỉnh của khối 10 thành viên tại Islamabad vào năm tới.

Taliban không được mời dự hội nghị thượng đỉnh năm nay tại Bishkek, nơi các thành viên kêu gọi một chính phủ toàn diện ở Kabul. Ngày 16/7, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan khi đó, Tahir Andrabi, nói Afghanistan trước tiên cần có quan hệ ngoại giao với các quốc gia thành viên, khi được hỏi liệu Pakistan có đang ngăn cản việc Afghanistan gia nhập SCO hay không. Tháng 9, đại sứ Pakistan tại Moskva, Tirmizi, nói ông không thấy tư cách thành viên đầy đủ của Afghanistan trong SCO là phương án khả thi dưới chính quyền Taliban hiện tại.

“Cương vị chủ tịch củng cố lý do để Moskva đầu tư vào quan hệ với Pakistan và xử lý các khác biệt về Afghanistan một cách mang tính xây dựng”, Taimur Khan nói. Bộ Ngoại giao Pakistan không trả lời câu hỏi của Al Jazeera về việc liệu Taliban có được mời vào năm tới hay không.

“Tôi không nhớ có trường hợp nào Kabul công khai đề nghị Moskva làm trung gian giữa hai nước”, Bahiss nói. “Tuy nhiên, những lời kêu gọi ngoại giao lặp lại của Kabul và quan hệ tương đối thân cận với Nga cho thấy họ có khả năng sẽ hoan nghênh trung gian hòa giải của Nga nếu Moskva đề nghị đảm nhận vai trò này.”