Nga cách ly hàng trăm người sau ca tử vong tại viện nghiên cứu dịch hạch Siberia

Hàng chục đến khoảng 200 người đã bị cách ly tại vùng Siberia của Nga sau khi một nữ nhân viên làm việc tại Viện Nghiên cứu Dịch hạch Irkutsk lâm bệnh và tử vong trong những hoàn cảnh chưa được công bố đầy đủ.

Theo trang tin Nga People of Baikal, người phụ nữ này có thể đã nhiễm dịch hạch thể phổi do một ống nghiệm bị vỡ, rồi tử vong. Tuy nhiên, giới chức Nga sau đó cho biết các xét nghiệm sau khi tử vong không phát hiện dấu hiệu dịch hạch, đồng thời khẳng định tình hình đã được kiểm soát.

Diễn biến tại viện nghiên cứu Irkutsk

Hôm thứ Hai, truyền thông Nga đưa tin nữ nhân viên 28 tuổi tên Darya Shipilova, làm việc tại Viện Nghiên cứu Chống Dịch hạch Irkutsk thuộc vùng Siberia và Viễn Đông, đã tử vong tuần trước với nghi ngờ nhiễm dịch hạch thể phổi.

Theo một số bản tin, Shipilova lâm bệnh khi đang làm việc ngày 30 tháng 9 và qua đời hai ngày sau đó tại một bệnh viện ở thị trấn gần đó là Shelekhov. Một số nguồn tin cho rằng có thể đã xảy ra sự cố tại phòng xét nghiệm, nhưng thông tin này chưa được xác nhận chính thức.

Khoảng 200 người từng tiếp xúc với người phụ nữ này đã bị cách ly. Một phần bệnh viện nơi cô tử vong cũng bị phong tỏa, và một nhà máy nhôm gần đó yêu cầu công nhân đeo khẩu trang.

Bà Anna Popova, người đứng đầu cơ quan giám sát y tế công cộng Nga Rospotrebnadzor, đã bay đến Irkutsk để gặp Thống đốc Igor Kobzev cùng các quan chức khác bốn ngày trước.

Trong tuyên bố được hãng tin TASS dẫn lại, Rospotrebnadzor cho biết giới chức vùng Irkutsk đã phát hiện hai ca COVID-19 và hai ca nhiễm rhinovirus trong số những người từng tiếp xúc với nhà nghiên cứu. Không ghi nhận ca bệnh truyền nhiễm nào khác.

Đến thứ Hai, giới chức Nga nói không tìm thấy bằng chứng cho thấy bệnh của người phụ nữ do bất kỳ mầm bệnh nào cô từng làm việc gây ra, và tình hình nằm trong tầm kiểm soát.

Thống đốc Kobzev cho biết người phụ nữ tử vong vì "viêm phổi chưa rõ nguyên nhân", đồng thời nhấn mạnh trong những ngày qua không ghi nhận thêm nhân viên nào của Viện Chống Dịch hạch phải tìm đến chăm sóc y tế. Ông nói tất cả những người từng tiếp xúc với nạn nhân đã được xác định, kiểm tra và đặt dưới giám sát y tế.

Dịch hạch là gì và lây lan thế nào?

Dịch hạch là bệnh nhiễm trùng nặng, có thể đe dọa tính mạng, do vi khuẩn Yersinia pestis gây ra. Từ năm 1346 đến 1353, dịch hạch thể hạch – một trong ba thể của bệnh – được biết đến với tên gọi "Cái chết Đen", gây ra một trong những đại dịch chết chóc nhất lịch sử trên khắp Á-Âu và Bắc Phi. Ước tính 30-60% dân số châu Âu đã thiệt mạng trong đợt bùng phát đó.

Dịch hạch thể phổi ít phổ biến hơn thể hạch, nhưng là dạng nhiễm trùng nghiêm trọng có thể lây từ người sang người.

Vi khuẩn gây dịch hạch được mang bởi các loài thú nhỏ hoang dã và bọ chét ký sinh trên chúng. Tại Siberia, nơi bệnh lưu hành địa phương, người Nga hiếm khi mắc dịch hạch, dù các ca bệnh vẫn xuất hiện hằng năm ở những nơi khác trên thế giới, đặc biệt là châu Phi.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), dịch hạch đã được ghi nhận ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh đến người ngoài 90 tuổi. Một nửa số ca xảy ra ở người từ 12 đến 45 tuổi. Nam và nữ đều có thể mắc bệnh, dù trong lịch sử bệnh từng phổ biến hơn ở nam giới.

Có ba thể chính của dịch hạch, ảnh hưởng đến các bộ phận khác nhau của cơ thể: thể hạch, thể nhiễm khuẩn huyết và thể phổi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dịch hạch thể hạch là thể lâm sàng phổ biến nhất, với triệu chứng gồm các hạch bạch huyết sưng đau hay còn gọi là "hạch dịch".

Thể nhiễm khuẩn huyết tấn công máu, trong khi thể phổi ảnh hưởng đến phổi. WHO mô tả hai thể này là những dạng "ít phổ biến hơn nhưng nghiêm trọng" của dịch hạch.

Một thể thứ tư là dịch hạch thể hầu họng, rất hiếm gặp, có thể mắc do ăn thịt nhiễm bệnh.

Theo Cleveland Clinic (Mỹ), ngoài sưng hạch ở thể hạch, người nhiễm bệnh có thể có các triệu chứng như sốt và ớn lạnh, đau đầu và đau nhức cơ thể, yếu mệt, chóng mặt, buồn nôn, nôn và tiêu chảy.

Nếu không được điều trị, dịch hạch có thể gây biến chứng như viêm màng não, hoại tử mô và mất chi do hoại thư, suy hô hấp, suy nội tạng. Thể hạch có tỷ lệ tử vong 30-60%. Thể phổi và thể nhiễm khuẩn huyết đều gây tử vong nếu không điều trị trong vòng một đến sáu ngày, theo WHO. Tuy nhiên, nếu được phát hiện sớm, tất cả các thể đều có thể điều trị bằng kháng sinh.

Dịch hạch thường lây qua vết cắn của bọ chét mang mầm bệnh từ động vật gặm nhấm, nhưng cũng có thể truyền từ người sang người. Theo CDC, người cũng có thể nhiễm bệnh qua tiếp xúc với thú nuôi bị bệnh, đặc biệt là mèo.

Các đường lây chính gồm: qua vết cắn của bọ chét – kể cả từ xác chuột chết mang bệnh hoặc bọ chét đã cắn chuột nhiễm bệnh; qua tiếp xúc trực tiếp với mô hoặc dịch cơ thể của động vật nhiễm bệnh; và qua giọt bắn hô hấp – những giọt dịch do người hoặc động vật nhiễm dịch hạch thể phổi ho ra có thể lơ lửng trong không khí và bị người khác hít phải. CDC cho biết đường lây này đòi hỏi tiếp xúc trực tiếp, gần gũi với người hoặc động vật mắc thể phổi, và đây là cách duy nhất bệnh lây từ người sang người.

Theo CDC, ca lây truyền dịch hạch thể phổi từ người sang người được ghi nhận lần cuối vào năm 1924. Tuy nhiên, vẫn có những ca gần đây hơn lây từ mèo bị bệnh sang người. Mèo đặc biệt dễ mắc dịch hạch và có thể nhiễm bệnh khi ăn động vật gặm nhấm nhiễm bệnh; mèo mắc bệnh có nguy cơ truyền giọt dịch nhiễm bệnh cho chủ nuôi hoặc bác sĩ thú y.

Bệnh tồn tại ở đâu?

Ông Ian Jones, giáo sư virus học tại Đại học Reading, nói với hãng tin AP rằng "dịch hạch mang theo một lịch sử đồ sộ và vẫn hiện diện ở nhiều nơi trên thế giới, trong đó có Nga".

Theo Cleveland Clinic, mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 1.000 đến 2.000 ca dịch hạch. Bệnh lưu hành địa phương tại Siberia – nơi từng ghi nhận ổ dịch ở người thời tiền sử đầu tiên được biết đến. Ngoài Nga, dịch hạch cũng lưu hành ở một số quốc gia khác. Từ năm 2019 đến 2025, phần lớn ca bệnh mới do WHO ghi nhận xảy ra tại Cộng hòa Dân chủ Congo và Madagascar.

Một số ca hiếm gặp đã xuất hiện ở nơi khác. Tháng 7 năm 2025, một người đàn ông ở Arizona làm việc với mèo đã tử vong vì dịch hạch thể phổi – ca tử vong đầu tiên kể từ năm 2007.

Trước đó, một đợt bùng phát lớn dịch hạch thể hạch xảy ra ở Los Angeles giai đoạn 1924-1925, sau khi bệnh được ghi nhận lần đầu tại Mỹ năm 1900, do chuột nhiễm bệnh trên các tàu hơi nước. Kể từ đó, dịch hạch thể hạch chiếm 80% trong trung bình bảy ca mỗi năm ở Mỹ. CDC cho biết hầu hết các ca này xảy ra ở bắc New Mexico, bắc Arizona, nam Colorado, California, nam Oregon và tây Nevada.

Vì sao vụ việc gây lo ngại toàn cầu?

Dù giới chức Nga nhấn mạnh các xét nghiệm sau khi tử vong không phát hiện người phụ nữ mắc dịch hạch, vụ việc vẫn làm dấy lên quan ngại trên toàn cầu. Một số nhà chức trách đã kêu gọi Nga làm rõ hơn điều gì đã xảy ra với nữ nhân viên tại phòng xét nghiệm.

Tại Washington, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói đang theo dõi tình hình với quan ngại và cho biết Mỹ sẵn sàng hỗ trợ, dù ông nói chưa trao đổi với Tổng thống Nga Vladimir Putin về vấn đề này. "Đó là một căn bệnh nguy hiểm. Đó là căn bệnh mà chúng ta từng có thể kiểm soát, nhưng bằng cách nào đó những vi khuẩn này đã trở nên mạnh hơn và thông minh hơn. Chúng giống như một đội quân", ông Trump nói với phóng viên bên ngoài Nhà Trắng.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio hôm thứ Hai nói ông không cho rằng có lý do để báo động, nhưng khẳng định Mỹ đang theo dõi sát vụ việc, ý thức rằng bệnh "có thể lây lan nhanh" bất chấp cách ly và các giao thức y tế công cộng khác.

Thế giới có nên lo ngại?

Hôm thứ Hai, phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov nói công chúng và truyền thông nên theo dõi các tuyên bố chính thức từ Rospotrebnadzor thay vì "tin đồn hay suy đoán".

Ông Malick Gibani, phó giáo sư lâm sàng về vắc-xin vi khuẩn tại Imperial College London, nói trong một tuyên bố với truyền thông: "Khó có thể bình luận chắc chắn khi thông tin hiện có còn tương đối hạn chế".

"Dựa trên các báo cáo, dường như có một ca nghi ngờ đầu tiên và những người tiếp xúc đã bị cách ly. Nếu xảy ra phơi nhiễm trong phòng xét nghiệm với mầm bệnh nguy hiểm tiềm tàng, quy trình thông thường là đánh giá nguy cơ đối với những người có thể đã phơi nhiễm và bản chất tiếp xúc của họ", ông nói.

Ông cho biết những người được xem là có nguy cơ có thể được theo dõi và, khi phù hợp, có thể được xét nghiệm, cách ly hoặc dự phòng sau phơi nhiễm bằng kháng sinh. "Tôi nghĩ điều quan trọng là chúng ta phải xem sự việc diễn biến thế nào, và lý tưởng nhất là có sự trao đổi thông tin tốt giữa giới chức y tế công cộng và cộng đồng y tế toàn cầu rộng hơn".

Theo ông Gibani, vụ việc nhấn mạnh nhu cầu nhận thức về các đợt bùng phát đang diễn ra của những mầm bệnh vi khuẩn nghiêm trọng, đồng thời cho thấy cần đầu tư vào an toàn sinh học, đặc biệt để phòng ngừa rủi ro sinh học. Điều này có thể bao gồm phát triển các biện pháp đối phó y tế như xét nghiệm chẩn đoán tốt hơn hoặc vắc-xin.