Nếu ông Netanyahu ra đi, cục diện Palestine có thực sự thay đổi?

Bốn phong trào chính trị đối lập của Israel đã thống nhất hợp tác nhằm hạ bệ Thủ tướng tại nhiệm lâu nhất của nước này, ông Benjamin Netanyahu, trong cuộc bầu cử dự kiến diễn ra ngày 27/10 tới.

Các phe phái gồm đảng Yashar, đảng Dân chủ, đảng Yisrael Beytenu và liên minh Together, trải rộng trên nhiều vị trí khác nhau trong phổ chính trị Israel, nhưng nói rằng họ cùng chung mục tiêu “bảo vệ và củng cố Israel như một nhà nước Do Thái và dân chủ”.

Các cuộc thăm dò gần đây cho thấy khối đối lập đang trong cuộc đua sát nút với liên minh ủng hộ ông Netanyahu, song cả hai bên đều chưa cho thấy khả năng giành được thế đa số tại quốc hội.

Cuộc bầu cử diễn ra trong bối cảnh Israel đang đối mặt hàng loạt khủng hoảng nội bộ làm rạn nứt kết cấu xã hội. Đó là những tranh cãi về trách nhiệm chính trị trước các cáo buộc tham nhũng và những thất bại an ninh; bất đồng về nghĩa vụ quân sự của người Do Thái cực chính thống; và nỗ lực loại các đảng Arab khỏi đời sống chính trị.

Ở bên ngoài, Israel cũng hứng chịu phản ứng ngày càng gay gắt từ các đồng minh trước các cuộc tấn công tiếp diễn ở Gaza và Lebanon, cùng hoạt động mở rộng khu định cư - vốn bất hợp pháp theo luật quốc tế - và các vụ bạo lực của người định cư nhắm vào người Palestine ở Bờ Tây bị chiếm đóng.

Giới phân tích nhận định sự kết hợp này khiến cuộc bầu cử tới đây trở thành một trong những cuộc bầu cử có ý nghĩa hệ trọng nhất trong lịch sử Israel. Tuy nhiên, ngay cả một chiến thắng của phe đối lập cũng có thể chỉ mang lại thay đổi nhỏ giọt cho người Palestine - những người đang hứng chịu mức bạo lực của người định cư cao chưa từng thấy và tình trạng di dời hàng loạt.

Dù liên minh đối lập chỉ trích cá nhân ông Netanyahu, khoảng cách giữa các bên về những chính sách nền tảng của Israel tại Gaza và Bờ Tây là rất nhỏ.

“Người Palestine không nên kỳ vọng vào thay đổi căn bản trong chính sách của Israel nếu khối Netanyahu mất quyền lực”, ông Samer Jaber, nhà nghiên cứu tiến sĩ chuyên về kinh tế chính trị tại Đại học Royal Holloway (London), nhận định.

“Các khối chính trị lớn đều chia sẻ lập trường cốt lõi về vấn đề Palestine, trong đó có việc ủng hộ cấu trúc định cư hiện có, trong khi các thể chế nhà nước hoạch định và thực thi chính sách vẫn không thay đổi”, ông nói thêm.

Liên minh chống Netanyahu gồm những ai?

Ngày 26/9, lãnh đạo bốn phong trào đối lập chính do người Do Thái dẫn dắt đã gặp nhau và ký tuyên bố cam kết không tấn công lẫn nhau trước thềm bầu cử, đồng thời hợp tác thành lập chính phủ sau khi bỏ phiếu.

Tham dự cuộc gặp có ông Yair Lapid, người lãnh đạo phe đối lập chính thức tại Knesset; ông Gadi Eisenkot, người đứng đầu đảng Yashar; ông Naftali Bennett, lãnh đạo liên minh Together; ông Avigdor Lieberman, người đứng đầu Yisrael Beiteinu; và ông Yair Golan, lãnh đạo đảng Dân chủ.

Tuyên bố không nêu rõ người lãnh đạo chính thức, song ông Eisenkot được xem là ứng viên sáng giá nhất của phe đối lập cho vị trí thủ tướng. Trong tuyên bố chung, các nhân vật này nói rằng đánh bại chính phủ hiện tại là “mục tiêu cao nhất chung” của họ.

Trong bốn đảng đối lập, Yashar được dự báo mạnh nhất. Một cuộc thăm dò gần đây của Kênh 12 Israel cho thấy Yashar có thể giành 23 ghế quốc hội, nhiều nhất trong các đảng và cao hơn 21 ghế dự báo của đảng Likud do ông Netanyahu lãnh đạo.

Xếp sau là liên minh Together với dự báo 13 ghế, tiếp đó là Yisrael Beiteinu và đảng Dân chủ, mỗi đảng dự kiến giành 9 ghế.

Như vậy, phe đối lập sẽ có tổng cộng 54 ghế trong Knesset gồm 120 ghế, thiếu 7 ghế so với đa số. Liên minh của ông Netanyahu, gồm một số đảng cực chính thống Do Thái và cực hữu, được dự báo giành 49 ghế.

Các đảng do người Arab dẫn dắt, đại diện cho công dân Palestine của Israel, vốn chiếm khoảng 20% dân số, được dự báo giành 13 ghế. Tuy nhiên, hầu hết lãnh đạo khối đối lập do người Do Thái dẫn dắt đã loại trừ khả năng hợp lực với họ.

Ông Roi Zur, trợ lý giáo sư tại Đại học Essex, người phụ trách dự án nghiên cứu về hệ tư tưởng và chính sách chính trị của các đảng Israel, cho rằng liên minh chống Netanyahu có cơ hội thắng nếu tỷ lệ đi bầu nghiêng về phía họ. Ông lưu ý một số đảng không “thực sự phản đối” thủ tướng có thể không đạt được ngưỡng 3,25% để vào Knesset, làm thay đổi cán cân.

“Nếu những đảng này lãng phí đủ số phiếu của phe hữu, phe đối lập có thể chuyển hóa sự ủng hộ thành quyền lực”, ông Zur nói với Al Jazeera. “Nhưng như vậy có thể vẫn chưa đủ.”

Theo giới phân tích, ngay cả khi liên minh đối lập tìm được cách hạ bệ ông Netanyahu, chính phủ mới nhiều khả năng vẫn yếu ớt và không đủ năng lực - hoặc không có ý chí - để đại tu chính sách của Israel tại Bờ Tây và Gaza.

“Một chính phủ chống Netanyahu rất có thể sẽ là một liên minh rất phân tán với đa số rất mong manh, nếu có, tại Knesset. Điều đó sẽ khiến chính phủ như vậy khó đồng thuận về bất kỳ nhượng bộ đáng kể nào, chẳng hạn rút hoàn toàn khỏi Gaza”, ông Anders Persson, nhà khoa học chính trị chuyên về xung đột Israel - Palestine, nói với Al Jazeera.

“Nó cũng sẽ khiến cộng đồng quốc tế khó gây sức ép thực chất lên chính phủ như vậy, bởi luôn có nỗi lo rằng một chính phủ chống Netanyahu có thể sụp đổ nhanh chóng.”

“Chủ yếu là cánh hữu”

Dù quan điểm khác nhau, hầu hết lãnh đạo liên minh chống Netanyahu đều có lập trường cứng rắn về Gaza và Bờ Tây, khiến người Palestine khó có lý do lạc quan.

Ông Eisenkot của Yashar, cựu tổng tham mưu trưởng quân đội Israel, từng gọi ý tưởng về một nhà nước Palestine là “ảo tưởng” và ủng hộ “củng cố” các khu định cư Israel. Tuy nhiên, ông phản đối việc Israel sáp nhập toàn bộ Bờ Tây và nói sẽ tháo dỡ các tiền đồn nhỏ không được chính phủ Israel phê duyệt. Ông cũng phản đối kế hoạch định cư E1 của chính phủ hiện tại - kế hoạch trên thực tế sẽ chia cắt Bờ Tây làm đôi. Về Gaza, ông Eisenkot ủng hộ theo đuổi kế hoạch hòa bình do Mỹ hậu thuẫn, nhưng chỉ từ thế “mạnh” và chỉ sau khi “Hamas giải giáp hoàn toàn”.

Theo giới chức y tế Gaza, các cuộc tấn công của Israel trên khắp Gaza kể từ khi lệnh “ngừng bắn” có hiệu lực hồi tháng 10 năm ngoái đã khiến gần 1.500 người Palestine thiệt mạng, nâng tổng số người chết kể từ khi cuộc chiến của Israel tại Gaza bắt đầu vào tháng 10/2023 lên hơn 74.000 người.

Ông Bennett, cựu thành viên Likud từng phục vụ trong nhiều chính phủ do ông Netanyahu lãnh đạo, tự mô tả mình “cánh hữu hơn” ông Netanyahu và từng đề xuất các chính sách đặc biệt hà khắc ở Gaza, có lần kêu gọi áp dụng chính sách “bắn hạ” người Palestine tìm cách vượt vào Israel. Ông Bennett kiên quyết phản đối nhà nước Palestine và ủng hộ mở rộng định cư, dù chỉ trích các vụ bạo lực của người định cư nhắm vào người Palestine. Về tương lai Gaza, ông muốn lực lượng Israel ở lại vùng đất này cho đến khi Hamas bị giải giáp, và đề xuất Ai Cập - thay vì Thổ Nhĩ Kỳ hay Qatar - đóng vai trò an ninh trong tương lai.

Đảng Yisrael Beytenu của ông Lieberman cũng ủng hộ mở rộng định cư, trong đó có kế hoạch E1. Ông ủng hộ sáp nhập toàn bộ Khu vực C của Bờ Tây - vốn chiếm 60% lãnh thổ và đã nằm dưới quyền kiểm soát hoàn toàn của Israel - đồng thời chuyển giao quyền kiểm soát các phần khác cho Jordan. Về Gaza, đảng của ông muốn Israel giữ “quyền tự do hành động”, cắt nước và điện, và cuối cùng chuyển giao quyền quản trị cho “một thực thể quốc tế được đồng thuận”.

Đảng Dân chủ của ông Golan là đảng duy nhất ủng hộ một dạng giải pháp hai nhà nước, dù họ gọi đó là “chia tách có trách nhiệm”, bao gồm “phi quân sự hóa hoàn toàn” nhà nước Palestine và Israel kiểm soát an ninh hoàn toàn Thung lũng Jordan cùng các khu vực then chốt khác. Đảng này cũng ủng hộ phi quân sự hóa hoàn toàn Gaza và một tiến trình tái thiết có sự tham gia của các quốc gia trong khu vực.

Luật sư và nhà phân tích người Palestine Diana Buttu cho rằng mỗi lãnh đạo đối lập “đều đã ủng hộ cuộc chiến của Israel ở Gaza”, đồng thời hậu thuẫn các khu định cư hoặc không tin vào “bình đẳng đầy đủ cho người Palestine”.

Định hướng này phản ánh quan điểm đang ngày càng cứng rắn trong chính xã hội Israel. Theo khảo sát tháng 9 của Trung tâm Nghiên cứu Pew, chỉ 17% người Israel được hỏi nói rằng cùng tồn tại hòa bình bên cạnh một nhà nước Palestine độc lập là khả thi. Một khảo sát tháng 8 của Viện Chính sách Nhân dân Do Thái cho thấy 38% người Do Thái Israel tham gia ủng hộ sáp nhập toàn bộ Bờ Tây, và hơn một nửa ủng hộ giữ lại các khu định cư trong bất kỳ thỏa thuận tương lai nào về nhà nước Palestine.

“Giảm bớt tổn hại”

Dù vậy, một số nhà phân tích cho rằng chính phủ mới có thể đảo ngược hoặc làm chậm một số “bước đi gây tranh cãi và cực đoan” nhất của chính phủ Israel hiện tại, trong đó có những người ủng hộ định cư cực hữu như Bộ trưởng An ninh Quốc gia Itamar Ben-Gvir và Bộ trưởng Tài chính Bezalel Smotrich. Ông Smotrich hồi tháng trước nói Israel nên “tiến hành chiến tranh” ở Bờ Tây và lặp lại những gì họ “đã làm ở Gaza”.

Ông Dov Waxman, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học California, Los Angeles, chuyên về chính trị Israel và xung đột Israel - Palestine, nhận định những thay đổi mà một chính phủ mới có thể thực hiện gồm đình chỉ dự án định cư E1 và trấn áp “bạo lực/khủng bố của người định cư cực đoan ở Bờ Tây”.

Ông nói thêm rằng chính phủ mới cũng được kỳ vọng sẽ “cho phép nhiều viện trợ nhân đạo hơn vào Gaza theo cách ổn định, có thể dự đoán hơn, và để công cuộc tái thiết cuối cùng bắt đầu ở đó”.

Nhà phân tích chính trị Palestine Ehab Jabareen, nghiên cứu viên tại Israel, nói với Al Jazeera rằng một chính phủ mới do các đối thủ của ông Netanyahu lãnh đạo nhiều khả năng sẽ “dễ tiếp nhận áp lực của Mỹ và quốc tế hơn”, tạo thêm dư địa cho khả năng tái thiết ở Gaza.

Tuy nhiên, ông Jabareen cho rằng nhìn chung, một chính phủ như vậy khó có thể thay đổi “mô thức” bao trùm của Israel đối với người Palestine. “Tôi cho rằng khác biệt sẽ ít nằm ở việc Israel có duy trì kiểm soát người Palestine hay không, mà nhiều hơn ở cách kiểm soát được thực thi, hợp thức hóa và quản lý”, ông nói.

Ông Amjad Iraqi, chuyên gia phân tích cấp cao về Israel và Palestine tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, cho rằng bất kỳ “sắc thái khác biệt” nào cũng có ý nghĩa với người Palestine, những người hiện đang “hứng chịu sự tàn bạo gần như không bị ngăn cản”.

“Chúng ta đang ở thời điểm của việc giảm nhẹ tổn hại”, ông Iraqi nói với Al Jazeera. “Vấn đề là cố gắng giảm bớt tổn thất. Người Palestine không ở vị thế có thể kỳ vọng vào bất kỳ thay đổi căn bản nào, nhưng mỗi sinh mạng được cứu, mỗi mảnh đất được giữ đều có ý nghĩa rất lớn với người dân trên thực địa.”