Navi Pillay đoạt giải Nobel Hòa bình 2026

Ủy ban Nobel Na Uy ngày 9/10 công bố trao giải Nobel Hòa bình 2026 cho thẩm phán người Nam Phi Navanethem “Navi” Pillay, ghi nhận những nỗ lực kéo dài nhiều thập kỷ của bà trong việc truy tố tội diệt chủng và tội ác chiến tranh, được đánh dấu bằng “sự chặt chẽ trong tư pháp, sự chính trực cá nhân và lòng dũng cảm đáng kể”. Với giải thưởng này, bà trở thành người Nam Phi thứ năm đoạt Nobel Hòa bình.

Ủy ban nhấn mạnh vai trò của Pillay tại tòa án xét xử tội diệt chủng Rwanda, cho rằng ảnh hưởng của bà đã góp phần xác lập “rằng hiếp dâm và bạo lực tình dục có thể cấu thành tội ác chống lại loài người – cũng như tội diệt chủng”. Trong cùng vụ án đó, bà cũng là nhân tố quan trọng tạo nên bước đột phá pháp lý: lần đầu tiên một bị cáo phải đối mặt với cáo buộc kích động diệt chủng chỉ trên cơ sở tuyên truyền.

Navi Pillay là ai?

Navanethem Pillay, thường gọi là Navi Pillay, sinh năm 1940 tại Durban, tỉnh Natal của Nam Phi – một thành phố khi đó bị chia cắt theo chủng tộc – trong một gia đình gốc Tamil. Sau khi lấy bằng luật tại Đại học Natal, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên ở tỉnh Natal mở công ty luật riêng. Những năm đầu sự nghiệp, bà tham gia bào chữa cho nhiều nhà hoạt động chống phân biệt chủng tộc.

Bà sau đó trở thành người phụ nữ da màu đầu tiên ngồi ghế thẩm phán Tòa án Cấp cao Nam Phi, rồi chủ tọa Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda (ICTR) – cơ quan truy tố những người bị cáo buộc phạm tội ác nhân đạo trong nạn diệt chủng Rwanda năm 1994.

Từ năm 2008 đến 2014, bà là Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc (OHCHR). Gần đây, bà chủ trì Ủy ban Điều tra Quốc tế độc lập của LHQ về Lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng, cơ quan năm ngoái kết luận Israel phải chịu trách nhiệm về tội diệt chủng ở Gaza. Hiện bà là thẩm phán Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), tham gia vụ án Myanmar bị cáo buộc diệt chủng đối với người Rohingya, cộng đồng chủ yếu theo đạo Hồi.

Những công việc gắn liền với tên tuổi

Pillay dành phần lớn cuộc đời đấu tranh cho nhân quyền tại Nam Phi và ở nước ngoài. Khi còn đi học, bà tham gia các cuộc tẩy chay và tuần hành chống apartheid. Sau đó, bà tham gia bào chữa cho một số nhân vật chống apartheid nổi bật như Phyllis Naidoo và Strini Moodley.

Năm 1973, bà đảm nhận một vụ án giúp bảo đảm các quyền cơ bản, trong đó có quyền tiếp cận pháp lý, cho các tù nhân chính trị trên đảo Robben – nơi Nelson Mandela từng bị giam. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2016 với Diplomatic Courier, bà nói công việc nhân quyền ban đầu của mình “được định hình bởi những gì bản thân từng trải qua dưới chế độ apartheid”.

“Tôi đã biến nhiều thách thức thành lợi thế, tôi phải học luật nhân đạo quốc tế để bào chữa cho các vụ phân biệt chủng tộc,” bà kể.

Năm 2025, ủy ban điều tra của LHQ do bà giám sát kết luận Israel đã thực hiện tội diệt chủng ở Gaza. Trong tuyên bố về báo cáo, bà kêu gọi các quốc gia thành viên LHQ làm mọi cách để thiết lập lệnh ngừng bắn ở Gaza và “bảo đảm công lý, trách nhiệm giải trình cho mọi nạn nhân”.

Lý do đoạt giải và ý nghĩa

Ủy ban Nobel cho biết Pillay được vinh danh vì “những nỗ lực thúc đẩy hòa bình và luật pháp quốc tế”, gọi bà là một trong “những người bảo vệ vĩ đại các nguyên tắc pháp lý quốc tế thời đại chúng ta”, người góp phần buộc các quốc gia và nhà lãnh đạo phải chịu trách nhiệm, mang lại “hy vọng cho nạn nhân của bạo lực và xung đột”.

Theo ủy ban, việc vinh danh Pillay đặc biệt quan trọng vào thời điểm luật pháp quốc tế “đang chịu áp lực lớn và các thể chế của nó bị tấn công”. Thông điệp này được các nhà hoạt động nhân quyền và quan chức quốc tế đồng tình.

Cao ủy Nhân quyền LHQ Volker Turk nói giải thưởng là “sự công nhận, sự tái khẳng định rằng nhân quyền, pháp quyền, công lý và trách nhiệm giải trình là nền tảng cho mọi thứ, cho hòa bình, an ninh và thịnh vượng”.

Chủ tịch Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) Tomoko Akane nói giải thưởng mang ý nghĩa đặc biệt “vào thời điểm đầy thách thức đối với trật tự pháp lý quốc tế và pháp quyền”. Tổng thống Nam Phi Cyril Ramaphosa ca ngợi giải thưởng là sự ghi nhận “lòng dũng cảm, sự chính trực và cam kết suốt đời vì công lý” của bà.

Haakon Gjerlow, quyền giám đốc Viện Nghiên cứu Hòa bình Oslo, cho rằng giải thưởng “gửi thông điệp rõ ràng rằng hòa bình không chỉ phụ thuộc vào lãnh đạo chính trị, mà còn vào các thể chế quốc tế mạnh mẽ, đáng tin cậy và những người dũng cảm dâng hiến cuộc đời để bảo vệ chúng”.

Giáo sư nghiên cứu hòa bình và xung đột tại Đại học Uppsala, Ashok Swain, nói với Al Jazeera rằng việc chọn Pillay là một “bất ngờ thú vị” và là “lựa chọn tốt nhất có thể”. Ông cho rằng ủy ban Nobel có thể đã cân nhắc thành tích suốt đời của bà trong cuộc chiến chống diệt chủng và apartheid. Theo ông, giải thưởng cũng có thể được đọc như một thông điệp gửi tới Tổng thống Mỹ Donald Trump – người từ lâu cho rằng mình xứng đáng với giải hòa bình và có chính quyền từng đối đầu với Nam Phi về cáo buộc sai lệch rằng người Afrikaner da trắng đang đối mặt với “diệt chủng”.

Năm ngoái, chính quyền Trump cũng áp đặt trừng phạt đối với các thành viên ICC, điều mà nhiều nhà phê bình xem là cuộc tấn công vào hệ thống luật pháp quốc tế. ICC trước đó đã phát lệnh bắt Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant với cáo buộc tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người. ICC mô tả các lệnh trừng phạt của Mỹ là “cuộc tấn công trắng trợn vào tính độc lập của một thể chế tư pháp khách quan” và các nạn nhân của tội ác chiến tranh, khẳng định sẽ tiếp tục công việc “bất chấp mọi hạn chế, áp lực hay đe dọa”.

Pillay phản ứng thế nào?

Pillay dường như biết tin về giải thưởng khi các báo cáo truyền thông lan truyền, và nói với nhóm người ủng hộ đang vỗ tay: “Tôi không biết về chuyện này. Nên câu hỏi của tôi là: Có thật không?”. Bà cũng đùa nhắc đến ông Trump: “Nếu các bạn vỗ tay thêm chút nữa, có lẽ tôi sẽ chia giải này với Trump.”

Sau khi tin được xác nhận, bà cho biết sẽ dành giải thưởng cho “tất cả những người sống sót sau các tội ác quốc tế”.

“Giải thưởng này củng cố niềm tin của tôi rằng chúng ta phải đứng cùng nhau bảo vệ pháp quyền, bảo vệ các tòa án độc lập và một trật tự pháp lý quốc tế dựa trên nguyên tắc,” bà nói.

Trước đó, ủy ban Nobel cho biết họ đã chật vật liên lạc để thông báo cho Pillay. “Nếu bạn thấy một số điện thoại Na Uy gọi đến, xin hãy nhấc máy,” chủ tịch ủy ban Jorgen Watne Frydnes nói.