Nam Phi siết chặt quản lý lao động nhập cư, gây chia rẽ nội thành Johannesburg

Johannesburg, Nam Phi – Trong những con hẻm chật hẹp của Fordsburg, trung tâm Johannesburg, Junaid Mohammed (tên nhân vật đã được thay đổi) đứng sau quầy của một cửa hàng gia đình đã tồn tại hàng thập kỷ. Cha ông bắt đầu với một cửa hàng tạp hóa tổng hợp. Ngày nay, cửa hàng sống dựa vào hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc và biên lợi nhuận ngày càng mỏng.

Junaid không gọi đó là sự suy tàn. Ông gọi đó là sự sống còn. Nhưng thay đổi lớn hơn không nằm ở những gì ông bán, mà là ở những người ông thuê.

Junaid chỉ thuê người nước ngoài làm nhân viên bán hàng và đóng gói. Theo ông, đó không phải là một lựa chọn có chủ đích. Mọi chuyện bắt đầu từ chi phí, rồi thành thói quen, và cuối cùng là sự cần thiết. “Việc thuê người địa phương trở nên đắt đỏ,” ông nói.

Mức lương tối thiểu của Nam Phi là khoảng 1,87 USD mỗi giờ, khoảng 324 USD mỗi tháng, cộng với các khoản đóng góp bắt buộc và các biện pháp bảo vệ lao động chặt chẽ. Junaid nói rằng mức chi phí đó vượt quá khả năng của ông. Ông hiện trả khoảng 12 USD mỗi ngày, thấp hơn mức lương tối thiểu theo luật định, và chỉ thuê người khi công việc kinh doanh cho phép. “Nếu làm ăn tốt, chúng tôi có thể thuê thêm. Nhưng khi không bận rộn, chúng tôi có thể nói rằng không cần anh bây giờ,” ông giải thích.

Bên ngoài các cửa hàng, áp lực đang gia tăng. Trên khắp Nam Phi, các nhóm dân phòng như Operation Dudula và phong trào March and March đã thực hiện các cuộc “đột kích của người dân” vào các doanh nghiệp bị cáo buộc thuê người nước ngoài. Một số vụ việc đã trở nên bạo lực. Đồng thời, nhà nước đang thắt chặt thực thi pháp luật. Tổng thống Cyril Ramaphosa đã lên án hành động của dân phòng và hứa sẽ tuyển dụng 10.000 thanh tra lao động.

Đối với những người chủ như Junaid, sức ép đến từ cả hai phía. Một vi phạm luật lao động có thể khiến họ phải đóng cửa. “Tôi không biết mình sẽ phải làm gì,” ông lo lắng.

Tình cảm chống người nhập cư đã trở nên mạnh mẽ hơn. Một số nhóm đổ lỗi cho người di cư không có giấy tờ về tình trạng thất nghiệp và yêu cầu trục xuất họ. Chính phủ khẳng định việc thực thi chỉ nhằm mục đích tuân thủ pháp luật, không phải chính trị, nhưng ngôn ngữ sử dụng lại khá trực diện. “Lý do bạn thấy nhiều công ty thuê người nhập cư bất hợp pháp là vì lao động rẻ. Đó là vấn đề bóc lột. Đó là vấn đề lợi nhuận,” Thứ trưởng Bộ Lao động Nam Phi Jomo Sibiya nói với Al Jazeera. Ông nói thêm: “Nếu công nhân này bị thương... họ không có nghĩa vụ phải đưa họ đến bệnh viện hoặc báo cáo.”

Tuy nhiên, ông cũng phân biệt giữa lao động có giấy tờ và không có giấy tờ. “Chúng tôi không nói rằng không nên có người nước ngoài đến làm việc ở Nam Phi... Chúng tôi đang nói rằng chúng tôi không thể tiếp tục để cơ hội việc làm bị chiếm bởi những người đang ở trong nước một cách bất hợp pháp.”

Tỷ lệ thất nghiệp của Nam Phi vào khoảng 33%. Tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên còn cao hơn nhiều, vượt quá 60% đối với nhóm tuổi 15-24. Các quan chức chính phủ cho rằng tỷ lệ thất nghiệp cao đã khiến việc thực thi lao động trở thành vấn đề kinh tế lẫn nhập cư. Họ lập luận rằng những người chủ thuê lao động nhập cư bất hợp pháp có thể đạt được lợi thế không công bằng khi trả lương thấp hơn tiêu chuẩn luật định và tránh một số nghĩa vụ của việc làm chính thức.

Các nhà chức trách lao động cũng cho rằng lao động không có giấy tờ đặc biệt dễ bị bóc lột vì tình trạng nhập cư có thể khiến họ ngại báo cáo hành vi lạm dụng hoặc tìm kiếm sự giúp đỡ từ các cơ quan nhà nước. Mối lo ngại này đã trở thành sự biện minh trung tâm cho việc chính phủ tăng cường thanh tra và phạt những người sử dụng lao động vi phạm luật lao động.

Những người ủng hộ chiến dịch trấn áp cho rằng việc thực thi mạnh mẽ hơn sẽ giúp bảo vệ các tiêu chuẩn lao động và tạo ra nhiều cơ hội hơn cho người Nam Phi tìm việc. Những người chỉ trích, tuy nhiên, đặt câu hỏi liệu việc thực thi nhập cư cứng rắn hơn có thể giải quyết được những thách thức thất nghiệp sâu xa của đất nước hay không. Trong bối cảnh đó, lao động nước ngoài đã trở thành một điểm nóng chính trị.

Bên trong nội thành Johannesburg, bức tranh lại phức tạp hơn. Loren Landau, một nhà nghiên cứu di cư tại Đại học Oxford, cho biết lao động không có giấy tờ tập trung trong các lĩnh vực khó quản lý nhất. “Về mặt việc làm... có những lợi thế rất lớn khi thuê người nước ngoài. Bạn luôn có thể đe dọa họ bằng việc trục xuất, hoặc không trả lương.” Ông bác bỏ ý tưởng về sự ưu tiên đơn giản: “Chắc chắn, người sử dụng lao động sẽ khai thác điều đó. Điều đó là hợp lý. Việc người nhập cư sẽ không đến bộ lao động để phàn nàn khiến nó trở nên hấp dẫn hơn. Đó không phải là sự ưu tiên cố hữu. Đó là sự ưu tiên tối đa hóa lợi nhuận.”

Các chính sách hiện đang chuyển hướng sang việc làm hợp pháp. Một dự thảo kế hoạch đề xuất mức phạt lên tới 1 triệu rand Nam Phi (61.700 USD) cho việc thuê lao động không có giấy tờ. Thứ trưởng Sibiya cho biết mục tiêu là cắt giảm nhu cầu. “Cắt giảm nhu cầu, và bạn sẽ thấy ngày càng ít người đến làm việc bất hợp pháp.”

Tuy nhiên, người di cư cũng đang ăn sâu vào nền kinh tế phi chính thức của Johannesburg – điều hành cửa hàng, vận chuyển hàng hóa, duy trì thương mại trong các dãy nhà nội thành đang suy thoái. Nhà quy hoạch đô thị Tanya Zack cho rằng vai trò này thường bị bỏ qua. “Rất nhiều tiền được tạo ra bởi người di cư bán thời trang nhanh... rất quan trọng đối với một khu vực nội thành đang thất bại. Nếu chúng ta có thể đầu tư vào cơ sở hạ tầng và thực thi pháp luật để làm cho nó an toàn hơn, bạn có thể thu được nhiều hơn cho nền kinh tế Nam Phi,” bà nói. Bà bác bỏ những tuyên bố rằng người di cư hoàn toàn đứng ngoài hệ thống thuế. “Không có hệ thống nào cho nền kinh tế phi chính thức. Họ đang ngày càng sử dụng hệ thống thẻ và ngân hàng kỹ thuật số.” Theo bà, các thành phố đã và đang được định hình lại, dù có chính sách hay không.

Trên thực tế, việc thực thi đã diễn ra: các cuộc đột kích, bắt giữ, trục xuất. Công dân không có giấy tờ từ một số quốc gia châu Phi đang bị hồi hương khỏi Nam Phi, khiến các nhóm chống người nhập cư thêm mạnh dạn. Nhưng mọi thứ dường như vẫn chưa có hồi kết. Landau cho rằng tình hình hiện tại đang trở nên tự củng cố. “Ngay sau bài phát biểu của Ramaphosa... Operation Dudula đã trở lại đường phố. Họ không có lý do gì để dừng lại. Nó cho thấy các phong trào này đang có hiệu quả. Nó như đổ thêm dầu vào lửa.”

* Tên nhân vật đã được thay đổi.