Mỹ và Venezuela: Mối quan hệ trăm năm thấm đẫm dầu mỏ

Một bản ghi nhớ của Bộ Ngoại giao Mỹ viết giữa thế kỷ trước đã thể hiện một cách thẳng thắn rằng chất keo gắn kết Washington và Caracas, và có lẽ sẽ luôn như vậy, chính là dầu mỏ. Tài liệu năm 1950 viết: “Mọi chính sách của Mỹ đối với Venezuela đều chịu ảnh hưởng ở mức độ lớn hơn hoặc nhỏ hơn bởi mục tiêu đảm bảo nguồn cung dầu mỏ đầy đủ cho nước Mỹ”.

Nhiều thập kỷ sau, dường như ít có gì thay đổi. Sau vụ bắt cóc nhà lãnh đạo nước này một cách trắng trợn vào đầu năm nay, Tổng thống Donald Trump hôm 28/8 đã thông báo Mỹ sẽ nắm quyền kiểm soát phần lớn khoảng 1/5 trữ lượng dầu của Venezuela. Theo Nhà Trắng, thỏa thuận này “đảm bảo sự thống trị năng lượng của chúng ta trong thế kỷ tới”. Việc người dân Venezuela được hưởng lợi bao nhiêu từ thỏa thuận này vẫn còn là một câu hỏi ngỏ.

Tầm quan trọng của Venezuela đối với Mỹ đã được chứng minh nhiều lần trong thế kỷ qua. Là quê hương của trữ lượng dầu lớn nhất thế giới được biết đến hiện nay, Venezuela đã cung cấp nhiên liệu cho máy bay, tàu chiến và xe tăng của phe Đồng minh trong Thế chiến thứ hai.

Washington và Caracas phần lớn hợp tác trong những thập kỷ tiếp theo, với việc các công ty năng lượng Mỹ tham gia sâu vào ngành công nghiệp dầu mỏ của Venezuela và thu được lợi nhuận khổng lồ. Tuy nhiên, quan hệ hai nước lao dốc từ năm 1999, khi Hugo Chávez lên làm tổng thống.

Là một người tự nhận là người theo chủ nghĩa xã hội và chống chủ nghĩa đế quốc, Chávez đã thiết lập liên minh, thường là các thỏa thuận dầu mỏ, với Trung Quốc, Iran và Nga. Venezuela chuyển hướng 180 độ để trở thành đối thủ tự nhiên của Mỹ, cùng với đồng minh Cuba của mình.

Quan hệ càng xấu đi khi Chávez bị chính quân đội của mình bắt giữ trong thời gian ngắn sau cuộc đàn áp chết người nhằm vào các cuộc biểu tình chống chính phủ lớn. Cuộc đảo chính chỉ kéo dài hai ngày và ông sớm trở lại dinh tổng thống, cáo buộc Washington liên quan đến vụ đảo chính thất bại.

Trong những năm sau đó, Chávez làm tăng sự phụ thuộc của Venezuela vào xuất khẩu dầu mỏ. Năm 2007, ông đẩy mạnh cuộc chiến với Washington bằng một làn sóng quốc hữu hóa, thu giữ các mỏ dầu, bao gồm cả những mỏ mà các công ty Mỹ đang vận hành. Caracas đã quốc hữu hóa ngành công nghiệp dầu mỏ từ nhiều thập kỷ trước, nhưng vẫn cho phép các công ty Mỹ thu lợi từ việc khai thác. Tuy nhiên, theo các điều khoản mới của Chávez, công ty dầu mỏ nhà nước được nắm quyền kiểm soát phần lớn cổ phần và các công ty nước ngoài chỉ được nắm cổ phần thiểu số.

Trong số các công ty dầu mỏ Mỹ, Chevron chấp nhận các điều khoản kém thuận lợi hơn, nhưng ExxonMobil và ConocoPhillips từ chối và về cơ bản bị đẩy ra khỏi ngành. Chỉ có Chevron, công ty dầu mỏ lớn thứ hai của Mỹ, tiếp tục hoạt động tại nước này. ExxonMobil và ConocoPhillips đã tham gia vào cuộc chiến pháp lý kéo dài nhiều năm với Venezuela để đòi bồi thường. Trung tâm quốc tế về giải quyết tranh chấp đầu tư của Ngân hàng Thế giới đã trao cho họ hàng tỷ đô la, nhưng Venezuela chưa bao giờ trả đủ số tiền này.

Phần lớn cơ sở hạ tầng dầu mỏ của đất nước được xây dựng với sự tham gia của nước ngoài, và các công ty nước ngoài vẫn đang hoạt động trong việc khai thác các mỏ, trong đó có các công ty Nga, Trung Quốc và Cuba, cũng như các công ty Anh và châu Âu, bao gồm Shell, BP, Eni của Italy và Repsol của Tây Ban Nha.

Khi Chávez qua đời năm 2013, Nicolás Maduro lên nắm quyền. Cựu tài xế xe buýt này từng là ngoại trưởng của Chávez và tiếp tục chính sách đối đầu với Mỹ. Sự cai trị của Maduro bị coi là độc tài. Liên Hợp Quốc ước tính vào năm 2019 rằng hơn 20.000 người Venezuela đã thiệt mạng trong các vụ giết người ngoài tư pháp. Các thể chế quan trọng như tư pháp bị xói mòn dưới thời Maduro và pháp quyền suy yếu.

Mỹ coi chính phủ của Maduro là bất hợp pháp. Chiến dịch trừng phạt do Washington dẫn đầu cùng với nạn tham nhũng tràn lan đã khiến nền kinh tế Venezuela kiệt quệ. Mối quan hệ càng trở nên tồi tệ hơn khi Maduro duy trì quan hệ chặt chẽ với Moscow và Bắc Kinh. Khoảng 80% lượng dầu thô Venezuela sản xuất được xuất khẩu sang Trung Quốc trước khi Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa hồi tháng 12. Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới và nhận các chuyến hàng này như một hình thức trả nợ cho các khoản vay trước đây dành cho Caracas, thường là với giá thấp.

Kể từ khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, Donald Trump đã nhiều lần kêu gọi lật đổ Maduro, cáo buộc ông này gửi ma túy và tội phạm đến Mỹ – một cáo buộc mà các chuyên gia cho là thiếu bằng chứng. Ông cũng cáo buộc Maduro đánh cắp dầu của Mỹ, liên quan đến việc Chávez đã tịch thu tài sản.

Vào tháng 7 năm ngoái, Washington đã treo thưởng 50 triệu USD (37 triệu bảng Anh) cho việc bắt giữ Maduro, cáo buộc ông là một trong những tay buôn ma túy lớn nhất thế giới. Chính quyền Trump bắt đầu tiến hành các cuộc không kích nhằm vào các nghi phạm buôn ma túy ở Biển Caribe và sau đó thu giữ các tàu chở dầu của Venezuela, đồng thời tăng cường sự hiện diện quân sự của Mỹ tại vùng biển xung quanh nước này.

Cuối tháng 11, Trump ra tối hậu thư cho Maduro phải từ bỏ quyền lực, đề nghị đảm bảo an toàn cho ông rời khỏi đất nước. Nhưng Maduro đã từ chối lời đề nghị, nói với những người ủng hộ rằng ông không muốn “một nền hòa bình nô lệ” và cáo buộc Mỹ muốn kiểm soát trữ lượng dầu của đất nước ông.

Vào tháng 1 vừa qua, trong hành động thể hiện sự đổ vỡ hoàn toàn của quan hệ, lực lượng Mỹ đã tiến hành một cuộc đột kích lúc rạng sáng ở Caracas, bắt giữ Maduro và vợ ông, Cilia Flores, hiện đang bị xét xử tại New York. Tổng thống đương nhiệm của Venezuela, Delcy Rodríguez, ban đầu lên án việc bắt giữ Maduro là một vụ bắt cóc, nhưng sau đó đã cho thấy bà sẵn sàng hợp tác với Washington.

Sau vụ bắt cóc Maduro, Trump tuyên bố Mỹ sẽ nắm quyền kiểm soát ngành công nghiệp dầu mỏ của Venezuela. Và vào tháng 8, sau nhiều tháng đàm phán bí mật, chính sách lâu dài của Washington tập trung vào dầu mỏ đã lại được thể hiện khi tổng thống Mỹ công bố thỏa thuận kiểm soát hàng triệu thùng dầu. Thông cáo báo chí của Nhà Trắng mô tả thỏa thuận là “thỏa thuận dầu mỏ lớn nhất trong lịch sử thế giới”, trao cho chính phủ Mỹ “quyền quản trị mạnh mẽ” đối với trữ lượng dầu.

Tuyên bố của Nhà Trắng cũng cho rằng sự tăng trưởng của khu vực tư nhân sẽ giúp thúc đẩy quá trình chuyển đổi dân chủ ở Venezuela, nhưng ít người ở Caracas sẽ ôm hy vọng về điều đó. Bà Rodríguez đã phải tự bảo vệ mình trước cáo buộc rằng bà đang đầu hàng tài nguyên thiên nhiên của Venezuela cho một thế lực nước ngoài. Nhà kinh tế học nổi tiếng người Venezuela, Francisco Rodríguez, đã gọi thỏa thuận này là “ăn cướp”, nói rằng nó được thực hiện “dưới họng súng”. Ông viết rằng các hành động của Washington ở Venezuela đã biến nước này thành “một nước bảo hộ trên thực tế”. “Việc cố gắng điều hành một đất nước từ thủ đô của một cường quốc đế quốc đã từng được thử trước đây”, ông nói. “Và nó đã không có kết thúc tốt đẹp”.