Mỹ và Iran tiến gần hơn tới thỏa thuận chấm dứt chiến tranh

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 23/5 tuyên bố trên mạng xã hội Truth Social rằng thỏa thuận giữa Mỹ và Iran nhằm chấm dứt nhiều tháng xung đột đã được “đàm phán phần lớn” và các chi tiết cuối cùng sẽ sớm được công bố. Theo ông, thỏa thuận này bao gồm việc mở lại eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển dầu thô và khí đốt quan trọng, cùng các cuộc đàm phán chính thức nhằm kết thúc cuộc chiến tranh Mỹ-Israel nhằm vào Iran.

Trump cho biết dự thảo là một “bản ghi nhớ về hòa bình” (MoU) có sự tham gia của Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, Qatar, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Jordan và Bahrain. Ông cũng nói đã trao đổi với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cuộc gặp “diễn ra rất tốt đẹp”.

Tuy nhiên, các quan chức Iran xác nhận các cuộc đàm phán đang diễn ra và đã có một số tiến triển, nhưng phản bác một số tuyên bố của Trump. Hãng tin Tasnim của Iran đưa tin bản ghi nhớ bao gồm lộ trình kết thúc chiến tranh trên mọi mặt trận, với việc Mỹ miễn trừ các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ Iran trong thời gian đàm phán. Iran chưa chấp nhận bất kỳ hành động nào liên quan đến chương trình hạt nhân và thỏa thuận phân bổ 30 ngày cho các thủ tục liên quan đến eo biển Hormuz và 60 ngày cho các cuộc đàm phán hạt nhân.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei ngày 23/5 gọi đề xuất mới nhất là một “thỏa thuận khung” hoặc MoU, trước tiên thiết lập các nguyên tắc rộng lớn trước khi các chi tiết được đàm phán trong vòng 30 đến 60 ngày. “Xu hướng trong tuần này là giảm bất đồng, nhưng vẫn còn những vấn đề cần thảo luận thông qua trung gian. Chúng tôi sẽ phải chờ xem tình hình sẽ đi đến đâu trong ba đến bốn ngày tới,” Baghaei nói với hãng tin IRNA.

Các điểm bất đồng chính bao gồm eo biển Hormuz, nơi Iran nhấn mạnh chủ quyền và đề xuất thu phí, trong khi Mỹ yêu cầu tự do hàng hải. Eo biển này gần như bị đóng cửa đối với hầu hết tàu thuyền kể từ khi chiến tranh Mỹ-Israel bắt đầu vào ngày 28/2. Mỹ sau đó thực hiện phong tỏa các cảng của Iran để gây áp lực.

Vấn đề hạt nhân cũng là rào cản lớn, khi Mỹ và Israel yêu cầu Iran ngừng toàn bộ hoạt động làm giàu uranium, cáo buộc nước này tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân, dù các cơ quan tình báo Mỹ nhiều lần đánh giá Iran không chế tạo bom hạt nhân. Iran khẳng định chương trình hạt nhân chỉ phục vụ mục đích dân sự.

Chuyên gia Iran Trita Parsi từ Viện Quincy cho rằng MoU giữa Iran và Mỹ dù chưa có nhượng bộ thực chất lớn nhưng là dấu hiệu cho thấy sự sẵn sàng hướng tới một thỏa thuận rộng hơn. Ông nói nếu các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ và vấn đề hạt nhân được giải quyết, “đó có thể là một thỏa thuận lớn hơn thỏa thuận Obama năm 2015”.

Các nhà phân tích khác chỉ ra rằng sự chấp thuận của Israel sẽ là yếu tố quyết định. Giáo sư Setareh Sadeqi từ Đại học Tehran cho biết thách thức đối với Trump là liệu ông có thể vượt qua lợi ích của Israel và thúc đẩy thỏa thuận hay không, khi Israel được cho là tìm cách phá hoại bất kỳ thỏa thuận nào.