Mỹ và các nước Trung Đông tìm cách thống nhất Libya sau 15 năm lật đổ Gaddafi

Mười lăm năm kể từ cuộc nổi dậy chống Muammar Gaddafi tại Libya, với xung đột dân sự kéo dài khiến quốc gia từng giàu có bậc nhất châu Phi sụp đổ, nhiều bên đang tìm cách chấm dứt nội chiến và thống nhất đất nước.

Trong số đó có Mỹ, quốc gia có lợi ích thương mại tại các mỏ dầu Libya. Qatar, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ cũng thúc đẩy trở lại 'Libya thống nhất' sau hơn một thập kỷ giao tranh giữa hai chính quyền đối địch nhằm giành quyền kiểm soát đất nước.

Diễn biến 15 năm trước

Cuộc nổi dậy tại Libya bùng phát trong làn sóng Mùa xuân Ả Rập, khi hàng nghìn người tại thành phố cảng Benghazi xuống đường phản đối chế độ độc tài hơn bốn thập kỷ của Gaddafi. Bạo lực đàn áp các cuộc biểu tình đã đẩy người biểu tình vào cuộc nổi dậy vũ trang, dẫn đến nội chiến.

Một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho phép lực lượng can thiệp quân sự quốc tế do NATO dẫn đầu, gồm Mỹ, Anh và Pháp, áp đặt vùng cấm bay và bảo vệ dân thường. Chiến dịch ném bom đã đẩy lùi lực lượng của Gaddafi khỏi Benghazi và hỗ trợ phe nổi dậy giành lãnh thổ. Gaddafi bị bắt và tiêu diệt vào tháng 10/2011, 42 năm sau khi ông lên nắm quyền qua cuộc đảo chính lật đổ Vua Idris.

Libya bị chia cắt ra sao?

Sau cái chết của Gaddafi, nhiều nhóm và lực lượng dân quân liên kết cạnh tranh quyền lực trong bối cảnh chính quyền trung ương sụp đổ. Hiện quyền kiểm soát đất nước bị chia giữa hai chính quyền đối địch: Chính phủ Đoàn kết Dân tộc (GNU) do Thủ tướng Abdul Hamid Dheibah lãnh đạo, được Liên Hợp Quốc công nhận, có trụ sở tại Tripoli, và chính quyền miền đông đặt trụ sở tại Tobruk do Khalifa Haftar và lực lượng Quân đội Quốc gia Libya (LNA) tự xưng hậu thuẫn.

GNU được Liên Hợp Quốc và nhiều nước công nhận, chính thức có thẩm quyền tại thủ đô và miền tây Libya. Trong khi đó, lực lượng của Haftar kiểm soát nhiều vùng đất giàu tài nguyên ở miền đông, gồm thành phố cảng chiến lược Benghazi, và được cho là có hậu thuẫn từ Nga. Haftar từng sống lưu vong tại Mỹ hai thập kỷ trước khi trở về Libya.

Liên Hợp Quốc bắt đầu nỗ lực hòa giải chính thức từ năm 2020 thông qua Phái bộ Hỗ trợ Liên Hợp Quốc tại Libya (UNSMIL). Lộ trình này đề xuất chiến lược ba hướng gồm thống nhất hai chính quyền, tổ chức bầu cử tổng thống và quốc hội, và tổ chức đối thoại dân tộc. Mỹ đóng vai trò trung gian quan trọng đằng sau hậu trường, bổ nhiệm Đại sứ Richard Norlan làm Đặc phái viên tại Libya vào tháng 5/2021 để dẫn dắt các cuộc đàm phán cấp cao.

Kế hoạch mới của Mỹ

Dưới thời Massad Boulos, cố vấn của Tổng thống Donald Trump về các vấn đề châu Phi và Trung Đông, đồng thời là cha vợ của Tiffany Trump, Washington đang tăng cường nỗ lực thống nhất đất nước. Tuy nhiên, mục tiêu này chỉ có thể đạt được nếu hai bên đồng ý thành lập một chính phủ duy nhất.

Theo chi tiết bị rò rỉ, sáng kiến của ông Trump xoay quanh cam kết khuyến khích đầu tư Mỹ vào các mỏ dầu lớn của Libya nếu hai chính quyền hợp tác. Điều này diễn ra khi Ngân hàng Trung ương Libya, nơi đang cố gắng tài trợ cho cả hai chính quyền, lên tiếng cảnh báo về tình trạng kinh tế nghiêm trọng. Trong khi Tripoli có tính hợp pháp quốc tế, lực lượng của Haftar kiểm soát các mỏ dầu và cảng xuất khẩu.

Mỹ cũng đề xuất thỏa thuận chia sẻ quyền lực, theo đó Dheibah tiếp tục lãnh đạo chính phủ trong khi Saddam Haftar, con trai 35 tuổi của Khalifa Haftar và là tư lệnh LNA, giữ chức tổng thống. Một Libya thống nhất và ổn định mang lại cơ hội rõ ràng cho các công ty năng lượng Mỹ cũng như lợi ích kinh tế và chính trị cho các nước châu Âu, bao gồm ngăn chặn di cư bất hợp pháp từ Libya và Bắc Phi sang EU.

Tuy nhiên, một số người chỉ trích kế hoạch do Mỹ dẫn dắt thiếu tham vấn từ người dân Libya, cho rằng thỏa thuận này có thể củng cố quyền lực của các triều đại chính trị, vốn có thể là lựa chọn tốt nhất cho sự ổn định lâu dài tại Libya.

Kết quả đạt được

Có dấu hiệu cho thấy phe của Haftar ít nhất đã ủng hộ kế hoạch của Mỹ. Saddam Haftar, người có cha từng sống tại Virginia đến năm 2011, được cho là đã gặp Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tại Washington vào tháng 7. Các chuyên gia cho rằng nỗ lực hòa giải đang diễn ra nhờ ngân sách quốc gia thống nhất năm 2026, được ký vào tháng 4, lần đầu tiên sau hơn một thập kỷ. Tuy vậy, vẫn chưa có cuộc đàm phán hay dấu hiệu nào về việc thành lập chính phủ thống nhất.

Vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Qatar

Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia từng triển khai quân đội hỗ trợ GNU, cũng nỗ lực trung gian hòa giải giữa hai bên và thúc đẩy chính sách 'Libya thống nhất'. Tháng trước, Ngoại trưởng Hakan Fidan đã gặp Saddam Haftar tại Ankara. Đầu tháng này, ông Fidan đã đến cả Tripoli và Benghazi để đàm phán cấp cao với Dheibah và Khalifa Haftar.

Chính phủ Ai Cập thường hợp tác với chính quyền Tobruk do Haftar kiểm soát, vốn nằm ngay biên giới. Hôm thứ Tư, Tổng thống Abdel Fattah el-Sisi đã gặp Khalifa Haftar tại Cairo để thảo luận về các cuộc đàm phán thống nhất. Đầu tháng này, Dheibah đến Cairo trong khi Cục trưởng Tình báo Ai Cập Hassan Rashad tới Tripoli.

Qatar phần lớn ủng hộ các kênh trung gian hòa giải của Liên Hợp Quốc tại Libya, gồm UNSMIL và lộ trình hòa bình. Dù có quan hệ tốt với GNU, Qatar tìm kiếm các nỗ lực ổn định do các bên Libya dẫn dắt và tiến hành bầu cử. Hồi tháng 4, Qatar cùng nhiều nước hoan nghênh ngân sách thống nhất năm 2026. Một tuyên bố của Qatar, Ai Cập, Pháp, Đức và các nước khác kêu gọi tất cả các bên tại Libya tuân thủ lộ trình của Liên Hợp Quốc nhằm 'thúc đẩy tiến trình chính trị do người Libya dẫn dắt, hướng tới chính quyền thống nhất và bầu cử quốc gia'.