Mỹ trừng phạt Tòa Hình sự Quốc tế: Leo thang mới trong chiến dịch chống ICC

Mỹ đã áp đặt lệnh trừng phạt đối với Tòa Hình sự Quốc tế (ICC), chỉ vài giờ sau khi một cựu thẩm phán của tòa này được trao giải Nobel Hòa bình. Ủy ban Nobel cho biết việc trao giải một phần nhằm bày tỏ sự ủng hộ đối với các thiết chế đang bị tấn công.

Thẩm phán người Nam Phi Navanethem “Navi” Pillay, hiện là thẩm phán Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) cũng đặt tại The Hague, được công bố đoạt giải vào thứ Sáu. Chủ tịch Ủy ban Nobel, Jorgen Watne Frydnes, nhận định hệ thống luật pháp quốc tế đang “chịu áp lực to lớn” và các thiết chế của hệ thống này đang “bị tấn công”.

“Khi trao giải Nobel Hòa bình năm nay, Ủy ban Nobel Na Uy muốn nhắc nhở thế giới rằng pháp quyền – ở cấp quốc gia và quốc tế – là nền tảng cho hệ thống mà chúng ta đã thiết lập nhằm bảo đảm hòa bình và giải quyết xung đột bằng biện pháp phi bạo lực. Hòa bình đòi hỏi công lý”, ủy ban tuyên bố.

Động thái của Mỹ nối tiếp các lệnh trừng phạt mà nước này đã áp đặt trong năm nay đối với các thẩm phán và nhân sự khác của ICC.

Mỹ đã công bố điều gì?

Hôm thứ Sáu, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio công bố lệnh trừng phạt mới nhất của Mỹ nhắm vào ICC, lần này tập trung vào chính tòa án được thành lập năm 2002 để truy tố tội ác chiến tranh, diệt chủng và tội ác chống lại loài người.

“Chúng tôi sẽ cấm các giao dịch với tòa án vô pháp này, cắt nguồn lực và làm tê liệt khả năng hoạt động chống lại chúng tôi, bởi thông điệp của chúng tôi rõ ràng: Hợp chúng quốc Hoa Kỳ và người dân Mỹ không thuộc thẩm quyền của ICC giả mạo này”, ông Rubio nói trong video chia sẻ trên mạng xã hội.

Chính quyền Trump cho rằng ICC đã vượt quá thẩm quyền khi theo đuổi các nước không phải thành viên. Năm 2024, chính quyền Trump lên án tòa án khi tòa này phát lệnh bắt Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant vì nghi ngờ tội ác chiến tranh ở Gaza. Trước đó, ICC cũng mở điều tra về hành động của lính Mỹ tại Afghanistan.

Mỹ và Israel không phải thành viên của Quy chế Rome, hiệp ước thiết lập thẩm quyền của tòa. Tuy nhiên, hành vi vi phạm của công dân các quốc gia không phải thành viên hiệp ước trên lãnh thổ hoặc tại các quốc gia thuộc ICC vẫn có thể bị truy tố.

“Hoặc ICC sẽ chấm dứt các đe dọa, hoặc chúng tôi sẽ chấm dứt ICC”, ông Rubio tuyên bố, thêm rằng nếu các đồng minh của Mỹ không “kiềm chế tòa án”, Mỹ sẽ “tiếp tục chiến dịch tháo dỡ ICC, từng viên gạch một”.

Mỹ đã áp đặt những lệnh trừng phạt nào khác lên ICC?

Đây chỉ là động thái mới nhất trong chiến dịch của Mỹ chống ICC. Các biện pháp trước đó đã nhắm vào hàng chục thẩm phán và công tố viên ICC, báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc về Palestine Francesca Albanese, cùng các nhóm nhân quyền Palestine từng cung cấp bằng chứng về tội ác chiến tranh của Israel cho tòa.

Hồi tháng 8, Chủ tịch ICC Tomoko Akane và luật sư cấp cao Abdoulaye Sey cũng bị Mỹ trừng phạt. Ông Rubio khi đó nói đây là sứ mệnh không lay chuyển của Mỹ nhằm bảo vệ người Mỹ khỏi “tòa án giả tạo” này. Mọi tài sản của những người bị trừng phạt tại Mỹ đều bị phong tỏa, và các công ty Mỹ bị hạn chế giao dịch với họ.

Các lệnh trừng phạt mới nhất có ý nghĩa gì trên thực tế?

Các lệnh trừng phạt nhắm vào chính tòa án có thể khiến các công ty cung cấp dịch vụ cho ICC bị xử phạt. Chúng cũng sẽ phong tỏa mọi tài sản của ICC tại lãnh thổ Mỹ.

Tuy nhiên, Mỹ dành cho các công ty Mỹ thời hạn gia hạn sáu tháng để hoàn tất hoạt động kinh doanh hiện có với tòa, cùng một số miễn trừ khác cho một số giao dịch nhất định.

Giáo sư luật quốc tế William Schabas thuộc Đại học Middlesex ở London nói với Al Jazeera rằng tòa án đã “xây dựng phương án B” để đối phó các lệnh trừng phạt tiềm tàng trong hơn một năm. Phương án này gồm chuyển sang các giải pháp phần mềm châu Âu thay cho phần mềm Mỹ, và chấm dứt quan hệ với công ty bảo hiểm Axa – đơn vị có hoạt động kinh doanh tại Mỹ.

“Mức độ ảnh hưởng sẽ còn phải chờ xem”, ông nói. “Rõ ràng với thể chế này, mọi việc sẽ phức tạp hơn đáng kể”.

Phản ứng ra sao?

“Điều Trump đang cố làm là biến thế giới thành nơi an toàn cho các tội phạm chiến tranh Mỹ và Israel”, Kenneth Roth, chuyên gia cấp cao tại Đại học Yale và cựu giám đốc điều hành Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, nói với Al Jazeera.

Bản thân ICC ra tuyên bố lên án động thái của Mỹ, gọi đây là nỗ lực “cản trở tiến trình công lý” và đe dọa những người làm việc hoặc hợp tác với tòa. “Đây là cuộc tấn công vào pháp quyền và chính các nền tảng của trật tự pháp lý quốc tế, đánh vào nguyên tắc đơn giản rằng không ai đứng trên luật pháp”, tuyên bố viết, kêu gọi 125 quốc gia thành viên hành động để tòa có thể tiếp tục công việc.

“Lịch sử sẽ phán xét thời khắc này. Các thế hệ tương lai, và trên hết là nạn nhân của những tội ác tày trời, sẽ hỏi chúng ta đã phản ứng thế nào khi một thể chế được tạo ra để bảo vệ họ bị tấn công”, tuyên bố thêm.

Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres nói ông “vô cùng lo ngại” trước quyết định này, cho rằng đây là “đòn giáng nghiêm trọng vào nỗ lực chung theo đuổi công lý hình sự quốc tế”.

Ngoại trưởng Anh, Đan Mạch, Pháp, Đức, Italy, Hà Lan, Canada và Nhật Bản đều nói “hoàn toàn không đồng tình” với lệnh trừng phạt, đồng thời cảnh báo về tác động đáng kể đối với tòa.

Ông Netanyahu cảm ơn ông Trump vì sự lãnh đạo trên mạng xã hội, cáo buộc ICC là “cơ quan chính trị gây mối đe dọa sinh tử cho các nền dân chủ tuân thủ luật pháp trên toàn thế giới”.

Mỹ có đang làm xói mòn hệ thống luật pháp quốc tế?

Việc Mỹ nhắm vào ICC đe dọa pháp quyền, bởi các tòa án và cơ quan tài phán quốc tế cần có khả năng hoạt động mà không bị đe dọa trừng phạt.

Dưới thời Tổng thống Trump, chính Mỹ đã nhiều lần phớt lờ luật pháp quốc tế. Cuộc tấn công chung với Israel vào Iran hồi tháng 2 bị giới quan sát chỉ trích là vi phạm cả luật Mỹ lẫn Điều 2(4) Hiến chương Liên Hợp Quốc, trong khi việc quân đội Mỹ bắt cóc Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro từ Caracas hồi tháng 1 cũng bị lên án là bất hợp pháp.

Chính quyền Trump cũng tiến hành các cuộc không kích nhằm vào tàu bị cáo buộc buôn lậu ma túy ở Biển Caribe và đông Thái Bình Dương, khiến hơn 200 người thiệt mạng. Các chuyên gia nhân quyền Liên Hợp Quốc cảnh báo đây là những vụ “giết người ngoài vòng pháp luật và bất hợp pháp”.

Dưới thời Trump, Mỹ cũng rút khỏi nhiều tổ chức và thỏa thuận quốc tế, từ thỏa thuận hạt nhân Iran (Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung) và Hiệp định Khí hậu Paris trong nhiệm kỳ đầu, đến Tổ chức Y tế Thế giới và Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc gần đây.

“Điều Trump đang làm là cản trở công lý”, Roth nói về các lệnh trừng phạt ICC. “Nếu nhìn vào Điều 70 Quy chế Rome, việc đe dọa hoặc uy hiếp quan chức tòa án vì nhiệm vụ chính thức của họ là tội phạm”.

“Nhưng tòa án vẫn vững mạnh, rất có khả năng thực hiện công việc của mình”, ông nói, thêm rằng “có những công việc quan trọng mà tòa cần làm để bảo vệ nạn nhân ở những nơi như Ukraine, Sudan, Myanmar, Afghanistan, Philippines. Đây là công việc nên tiếp tục, và sẽ tiếp tục”.