Mỹ trừng phạt Tòa án Hình sự Quốc tế, đồng minh và LHQ phản đối

Mỹ đã áp đặt một loạt lệnh trừng phạt mới đối với Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), động thái khiến nhiều quốc gia – trong đó có các đồng minh của Washington – lên án và tái khẳng định ủng hộ tòa án xét xử tội ác chiến tranh này.

Ngày thứ Sáu, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thông báo Washington sẽ cấm mọi giao dịch với “tòa án vô pháp”, cắt nguồn lực và làm tê liệt khả năng hoạt động của cơ quan này. Ông nói thêm Tổng thống Donald Trump sẽ “không bao giờ cho phép” The Hague truy tố người Mỹ.

ICC được thành lập năm 2002 để truy tố các cá nhân bị cáo buộc diệt chủng, tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người khi chính quyền quốc gia không thể hoặc không sẵn sàng xử lý.

Bộ Tài chính Mỹ công bố các biện pháp trừng phạt kèm thời gian gia hạn ban đầu sáu tháng và một số miễn trừ cho phép giao dịch liên quan đến viễn thông, phần mềm, chi trả lương hưu và các giao dịch liên quan đến người bị giam giữ.

Rubio nói các lệnh trừng phạt sẽ cho tòa án và các quốc gia thành viên cơ hội giải quyết quan ngại của Mỹ, đồng thời sẽ được điều chỉnh nếu họ không đáp ứng các yêu cầu này.

Chính quyền Trump cho rằng tòa án đã vượt quá thẩm quyền khi theo đuổi các quan chức từ những nước không phải thành viên ICC, như Israel. Mỹ và Israel chưa bao giờ tham gia tòa án này.

Đáp lại các lệnh trừng phạt, ICC tuyên bố động thái này là “cuộc tấn công vào pháp quyền và chính các nền tảng của trật tự pháp lý quốc tế”. Tòa kêu gọi 125 quốc gia thành viên bảo vệ thể chế.

“Tòa án không thể đứng một mình. Vận mệnh của tòa giờ đây cũng nằm trong tay các quốc gia đã tạo ra nó”, ICC nêu trong tuyên bố. “Đây không chỉ là bảo vệ một thể chế đơn lẻ, mà là bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên pháp quyền. Lịch sử sẽ phán xét thời khắc này.”

Trước khi áp đặt trừng phạt lên chính tòa án hôm thứ Sáu, chính quyền Trump đã trừng phạt hơn một chục thẩm phán và công tố viên.

Đồng minh “lấy làm tiếc và không đồng tình” với động thái của Mỹ

Ngay sau thông báo của Mỹ, các quan chức cấp cao Liên Hợp Quốc lên án động thái này.

Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres “vô cùng lo ngại” trước tác động dự kiến của các lệnh trừng phạt đối với toàn bộ tòa án, đặc biệt là khả năng thực hiện nhiệm vụ của cơ quan này, theo tuyên bố từ người phát ngôn Stephane Dujarric.

“Quyết định hôm nay giáng một đòn nghiêm trọng vào nỗ lực chung của chúng ta nhằm theo đuổi công lý hình sự quốc tế, mà ICC là trụ cột chính”, tuyên bố nêu thêm.

Trưởng nhân quyền LHQ Volker Turk kêu gọi các biện pháp ngay lập tức để bảo vệ ICC. “Những lệnh trừng phạt này – bước trả đũa mới nhất trong chuỗi hành động nhắm vào ICC và nhân viên của tòa vì công việc họ làm mỗi ngày để thúc đẩy trách nhiệm giải trình cho những vi phạm nhân quyền tồi tệ nhất – là không thể chấp nhận”, ông nói.

Các quốc gia thành viên ICC là đồng minh của Mỹ cũng bày tỏ quan ngại về quyết định này.

Ngoại trưởng Hà Lan Tom Berendsen, quốc gia đặt trụ sở ICC, nói quyết định của Mỹ là “vô cùng đáng tiếc”.

“Chúng tôi sẽ kiên quyết bảo vệ tòa án. Đồng thời, cần lưu ý rằng các lệnh trừng phạt sẽ không có hiệu lực ngay lập tức và các nhà cung cấp dịch vụ có thể tiếp tục làm việc cho ICC. Khoảng thời gian sáu tháng trước khi trừng phạt có hiệu lực tạo không gian cho đối thoại”, ông nói.

Trong một tuyên bố chung, ngoại trưởng Anh, Đan Mạch, Pháp, Đức, Ý, Hà Lan, Canada và Nhật Bản nói họ “lấy làm tiếc và không đồng tình mạnh mẽ” với các lệnh trừng phạt.

“Nếu được thực thi, những lệnh trừng phạt này sẽ có tác động đáng kể đến công việc của Tòa, đội ngũ nhân viên tận tụy và gia đình họ… Chúng tôi vẫn đoàn kết ủng hộ ICC và cam kết tham gia đối thoại mang tính xây dựng và toàn diện với các quốc gia không phải thành viên”, họ nói.

Ngoại trưởng Bỉ Maxime Prevot cũng cho biết Brussels sẽ thảo luận về việc hỗ trợ ICC với các đồng nghiệp ngoại giao Liên minh châu Âu vào thứ Hai và tại Hội đồng châu Âu sắp tới.

“Chúng tôi sẽ thúc đẩy bảo vệ cụ thể. Tính độc lập của tòa án không thể phụ thuộc vào việc tòa điều tra ai. Châu Âu phải hành động. Bỉ kêu gọi kích hoạt Quy chế Chặn của EU để bảo vệ tòa án”, Prevot nói.

Mỹ nhằm “tiêu diệt” ICC

Tương tự, các tổ chức và nhóm nhân quyền lên tiếng báo động về hệ quả của quyết định này.

Philippe Bolopion, giám đốc điều hành Human Rights Watch có trụ sở tại Mỹ, nói chính quyền Trump đã thể hiện rõ mục tiêu “tiêu diệt” ICC và “che chắn các quan chức Mỹ và Israel khỏi việc đối mặt với cáo buộc trước tòa”.

“ICC được tạo ra để đảm bảo rằng không ai, dù quyền lực đến đâu, đứng trên luật pháp. Các chính phủ coi trọng nhân quyền và trách nhiệm giải trình nên lên án động thái ngang ngược này và hành động nhanh chóng để bảo vệ ICC, nhân viên của tòa và tất cả những người hợp tác với tòa, bắt đầu từ việc Liên minh châu Âu sử dụng luật của mình để giảm tác động của trừng phạt trong khu vực”, ông nói.

Giám đốc điều hành Open Society Justice Initiative, James Goldston, nói các lệnh trừng phạt là “cuộc tấn công có tính toán vào pháp quyền và các nguyên tắc độc lập tư pháp cùng bình đẳng làm nền tảng cho pháp quyền”.

“Đây là động thái mới nhất trong chiến dịch cưỡng chế nhằm phá hủy hệ thống công lý quốc tế”, ông nói.

Tổ chức Ân xá Quốc tế kêu gọi các nước “chống lại”. “Các lệnh trừng phạt của Trump được thiết kế để cô lập và cuối cùng tiêu diệt Tòa án Hình sự Quốc tế”, Erika Guevara Rosas, giám đốc cấp cao phụ trách nghiên cứu, chính sách, vận động và chiến dịch của Ân xá Quốc tế, nói trong tuyên bố. “Cuộc tấn công mang tính sinh tử này phải thất bại. Các quốc gia phải hành động cụ thể để chống lại việc áp đặt các biện pháp này.”

Giữa làn sóng chỉ trích, Israel hoan nghênh động thái của Mỹ.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu ca ngợi các lệnh trừng phạt và khen Trump cùng Rubio vì đã đưa ra “quyết định quan trọng” này.

“ICC không phải là tòa án. Đó là một cơ quan chính trị đe dọa sinh tử các nền dân chủ tuân thủ luật pháp trên toàn thế giới và chính ý tưởng về chủ quyền quốc gia”, Netanyahu viết trên X.

Năm 2024, ICC đã phát lệnh bắt giữ Netanyahu với cáo buộc tội ác chiến tranh và tội ác chống lại loài người liên quan đến cuộc chiến ở Gaza.