Mỹ nói Iran sẽ mua hàng nông sản từ nước này: Thương mại Mỹ - Iran có thể hồi sinh?

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết họ đã lên kế hoạch chi tiêu cho số tài sản bị phong tỏa của Iran, trong bối cảnh các cuộc đàm phán nhằm đạt thỏa thuận cuối cùng để chấm dứt chiến tranh ở Trung Đông vẫn tiếp diễn.

Theo đó, phía Mỹ khẳng định số tiền được giải phóng sẽ được dùng để mua các sản phẩm nông nghiệp của Mỹ, sau đó chuyển cho Iran. Điều này có thể mang lại khoản bơm 12 tỷ USD cho thương mại song phương vốn đang bị hạn chế nghiêm trọng giữa hai nước, chủ yếu chỉ giới hạn ở hàng hóa nhân đạo.

Từng là đối tác thương mại thân cận trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979, đến nay quan hệ Mỹ - Iran gần như đã đóng băng hoàn toàn.

Chuyện gì đang xảy ra với tài sản bị phong tỏa của Iran?

Giống như nhiều vấn đề khác trong đàm phán Mỹ - Iran, hai bên dường như chưa thống nhất hoàn toàn về những gì đã được thỏa thuận.

Sau vòng đàm phán đầu tiên tại Thụy Sĩ hôm 21/6/2026, sau khi ký bản ghi nhớ (MoU) vào tuần trước, trưởng đoàn đàm phán Iran, ông Mohammed Bagher Ghalibaf, cho biết đã đạt thỏa thuận giải phóng 12 tỷ USD quỹ bị phong tỏa của Iran.

Tuy nhiên, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tuyên bố nếu tài sản Iran được giải phóng, chúng sẽ được dùng để mua nông sản Mỹ. “Số tiền đó sẽ giúp nông dân Mỹ giàu hơn và nuôi sống người dân Iran”, ông Vance nói.

Tổng thống Trump cũng cho biết: “Chúng tôi đang đàm phán rất tốt để đạt một thỏa thuận công bằng và hợp lý… ngô, đậu nành, tất cả những thứ họ cần sẽ được mua từ nông dân của chúng tôi. Nông dân rất vui mừng”.

Ngày hôm sau, ông Trump đăng trên Truth Social: “Tiền và/hoặc các lệnh trừng phạt mà Bộ Tài chính Mỹ giải phóng sẽ được đưa vào tài khoản ký quỹ do Mỹ kiểm soát, và sẽ được dùng để mua thực phẩm, vật tư y tế, độc quyền từ Mỹ, bao gồm ngô, lúa mì và đậu nành từ những người nông dân vĩ đại của Mỹ. Đây là những thứ Iran đang rất cần”.

“Đây là một cuộc khủng hoảng nhân đạo và tôi thấy cần phải giúp đỡ NGAY, trước khi quá muộn. Đàm phán đang tiến triển tốt!”

Tuy nhiên, Iran chưa xác nhận đã đồng ý với điều này. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, Esmaeil Baghaei, nói rằng tài sản “sẽ được giải phóng và Iran có toàn quyền sử dụng để mua bất kỳ hàng hóa nào quốc gia cần”. Ông nhấn mạnh mọi giao dịch nông sản sẽ dựa trên “giá cả và chất lượng”, chứ không phải các điều khoản “do Washington áp đặt”.

Đại sứ Iran tại Geneva, Ali Bahreini, cũng bác bỏ quan điểm của Mỹ, tuyên bố “Iran là quốc gia duy nhất quyết định làm gì với những tài sản đó”.

Làm thế nào để đạt thỏa thuận?

Ông Gary Hufbauer, thành viên cấp cao tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, cho rằng bất kỳ nỗ lực nào nhằm đặt điều kiện chi tiêu lên tài sản bị phong tỏa của Iran đều sẽ dẫn đến các cuộc đàm phán kéo dài. Ông cảnh báo “nhiều nghị sĩ phản đối thỏa thuận với Iran, và các công ty đa quốc gia sẽ thận trọng trước rủi ro bùng phát chính trị và rủi ro tín dụng khi kinh doanh với Iran”.

Giáo sư Mohammad Reza Farzanegan từ Đại học Philipps-Universitat Marburg (Đức) cho rằng Tổng thống Mỹ có động cơ mạnh mẽ để buộc Iran mua hàng Mỹ nhằm “gỡ gạc danh tiếng trong cuộc chiến bất hợp pháp chống Iran”. Ông lưu ý nông dân Mỹ, đặc biệt là các nhà xuất khẩu đậu nành, đã bị tổn thương bởi cuộc chiến thương mại của Trump với Trung Quốc. “Việc chuyển hướng tài sản đóng băng của Iran sang mua nông sản Mỹ cho phép Washington gói gọn việc nới lỏng trừng phạt thành thương mại nhân đạo, nhưng thực chất là để cải thiện độ phổ biến trong cơ sở ủng hộ của ông ấy”, Farzanegan phân tích.

Ông Cullen Hendrix, thành viên cấp cao tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, nhìn nhận đề xuất của Mỹ cũng có thể là cách để “tránh việc chuyển thẳng tiền cho Iran, điều sẽ bị coi là sự đầu hàng của Mỹ”.

Mỹ và Iran có giao thương không?

Có. Bất chấp quan hệ căng thẳng và nhiều thập kỷ trừng phạt, Washington và Tehran vẫn duy trì quan hệ thương mại nhỏ nhưng ổn định, với thặng dư thương mại nghiêng hẳn về phía Mỹ.

Theo số liệu chính phủ Mỹ, tổng thương mại hàng hóa và dịch vụ Mỹ - Iran đạt 838 triệu USD vào năm 2024, tăng 3% so với năm 2023. Phần lớn (742 triệu USD) là dịch vụ, trong đó gần 600 triệu USD chảy từ Mỹ sang Iran. Về hàng hóa, gần như tất cả đều là hàng xuất khẩu của Mỹ sang Iran.

Tuy nhiên, thương mại trực tiếp vẫn rất nhỏ so với tiêu chuẩn quốc tế bởi các lệnh trừng phạt rộng rãi hạn chế hầu hết hoạt động thương mại. Phần lớn giao dịch tập trung vào các lĩnh vực được miễn trừ như thuốc men, thiết bị y tế và nông sản.

Thỏa thuận hòa bình có thể hồi sinh thương mại Mỹ - Iran?

Các nhà phân tích cho rằng việc tái lập quan hệ thương mại rộng rãi là khó khăn, bởi cả Washington và Tehran dường như đều không sẵn sàng bán một thỏa thuận như vậy ở trong nước.

Ông Hendrix nói rằng nếu Tehran có mua nông sản quy mô lớn, họ sẽ nhắm vào ngô và đậu nành, nhưng không theo hướng phụ thuộc lâu dài vào xuất khẩu Mỹ. “Iran sẽ không cho phép sự phụ thuộc vào hàng xuất khẩu Mỹ trở thành cốt lõi của hệ thống lương thực. Mỹ nên kỳ vọng ít nhất là sự tuân thủ chiến thuật bề nổi, chứ không phải một trụ cột của an ninh lương thực Iran”.

Ông Farzanegan nhận xét các lựa chọn thương mại thực tế giữa hai nước rất hạn chế: thực phẩm, nông sản, thuốc men, thiết bị y tế và một số hóa chất hoặc sản phẩm sức khỏe liên quan. Ông dẫn số liệu của Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc (FAO) cho thấy Iran dự kiến nhập khẩu khoảng 22 triệu tấn ngũ cốc trong năm nay, tương đương hóa đơn hàng tỷ USD.

Ông Hufbauer cho rằng Tehran có thể xuất khẩu dầu thô và các sản phẩm dầu tinh chế với giá cạnh tranh sang Mỹ.

Lịch sử thương mại Mỹ - Iran như thế nào?

Trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979, Tehran là một trong những đồng minh thân cận nhất của Washington ở Trung Đông, với thương mại phát triển nhanh từ thập niên 1950 đến cuối thập niên 1970.

Năm 1953, Mỹ giúp đưa Shah Mohammad Reza Pahlavi trở lại nắm quyền sau khi lật đổ Thủ tướng dân cử Mohammad Mosaddegh, người muốn quốc hữu hóa ngành dầu mỏ. Quan hệ thương mại khi đó dựa trên xuất khẩu dầu Iran sang Mỹ, trong khi Mỹ bán máy bay, thiết bị quân sự cao cấp, máy móc công nghiệp, ô tô, nông sản và công nghệ cho Iran.

Các công ty Mỹ như Boeing, General Electric và Bell Textron từng có nhiều lợi ích kinh doanh đáng kể tại Iran cho đến năm 1979, khi Ruhollah Khomeini lật đổ triều đại Shah trong Cách mạng Hồi giáo. Trong cuộc khủng hoảng con tin 444 ngày tại đại sứ quán Mỹ ở Tehran năm 1979, Tổng thống Mỹ Jimmy Carter đã đóng băng hàng tỷ USD tài sản của Iran và cấm nhập khẩu hàng Iran vào Mỹ.

Năm 1995, Tổng thống Bill Clinton ban hành lệnh cấm thương mại toàn diện. Các lệnh trừng phạt thứ cấp đã được dỡ bỏ trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 (JCPOA) ký giữa Iran, Mỹ dưới thời Tổng thống Obama và các nước khác, nhưng ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận này trong nhiệm kỳ đầu tiên vào năm 2018.