Mỹ nhập khẩu kali từ Belarus: Nguồn cung mới giữa căng thẳng thương mại với Canada

Mỹ đang chuẩn bị tiếp nhận lô hàng kali (potash) đầu tiên từ Belarus trong vòng 4 năm, khi Tổng thống Donald Trump tìm cách giảm chi phí phân bón cho nông dân Mỹ trong bối cảnh giá cả leo thang do cuộc chiến với Iran và tranh chấp thương mại với Canada.

Theo dữ liệu từ Kpler, lô hàng 30.000 tấn kali dự kiến cập cảng New Orleans vào thứ Tư. Lô hàng này diễn ra sau quyết định của Washington dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với các nhà sản xuất kali lớn của Belarus hồi tháng 3, mở ra con đường nối lại giao thương.

Mặc dù lô hàng từ Belarus chỉ chiếm một phần nhỏ so với 5,6 triệu tấn kali mà Mỹ nhập khẩu năm ngoái, nó báo hiệu sự mở cửa dè dặt trong quan hệ giữa Washington và Minsk.

Ông Trump tuyên bố Mỹ đang đàm phán một thỏa thuận lớn hơn để mua phân bón từ Belarus với giá thấp hơn đáng kể so với giá hiện tại trả cho Canada – nhà cung cấp chiếm ưu thế của Mỹ. Tuy nhiên, các chuyên gia phân tích đặt câu hỏi liệu Belarus có thể cạnh tranh với các nhà sản xuất Canada về giá cả và mở rộng xuất khẩu đủ để thay đổi đáng kể thị trường Mỹ hay không.

Kali là gì và vì sao Mỹ cần?

Kali là khoáng sản giàu kali, một trong những nguyên tố phân bón chính. Kali là chất dinh dưỡng thiết yếu cho cây trồng, không có chất thay thế, và được sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp, bao gồm trồng ngô và đậu tương.

Mỹ phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu để đáp ứng nhu cầu kali. Theo Khảo sát Tóm tắt Khoáng sản năm 2026 của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ, Canada chiếm gần 80% lượng kali nhập khẩu của Mỹ. Nga chiếm 12%, đứng thứ hai.

Sự phụ thuộc này khiến nguồn cung phân bón trở thành vấn đề kinh tế và chính trị, đặc biệt khi nông dân đối mặt với chi phí sản xuất tăng cao. Những tháng gần đây, nông dân Mỹ báo cáo chi phí nhiên liệu và phân bón tăng, gây áp lực lên biên lợi nhuận vốn đã eo hẹp.

Ông Trump được cho là lo ngại rằng áp lực tài chính có thể khiến đảng Cộng hòa mất một phần phiếu của nông dân trong cuộc bầu cử giữa kỳ năm nay. Năm 2024, ông Trump giành được 78% phiếu tại các quận phụ thuộc nông nghiệp. Tại một cuộc tọa đàm về nông nghiệp ở Wisconsin hồi tháng 6, ông Trump hứa giá phân bón sẽ “giảm mạnh” khi Mỹ thoát khỏi xung đột với Iran.

Gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz càng làm tăng áp lực lên thị trường phân bón toàn cầu, đặc biệt với các sản phẩm chứa nitơ. Tuy nhiên, kali ít bị ảnh hưởng trực tiếp hơn từ cuộc khủng hoảng, do Mỹ chủ yếu dựa vào nguồn cung từ Canada.

Ông Trump lập luận rằng mua kali từ Belarus có thể giảm chi phí. Một nhà cung cấp bổ sung cũng có thể cho người mua Mỹ thêm lựa chọn trong thị trường bị chi phối bởi nhập khẩu từ Canada.

Đối với nông dân, lợi ích trước mắt vẫn chưa chắc chắn. Phân bón là một trong nhiều khoản chi phí lớn của doanh nghiệp nông nghiệp, bên cạnh dầu diesel và máy móc. Ngay cả khi giá kali giảm cũng không nhất thiết bù đắp được mức tăng ở các khoản khác.

Belarus có thể cung cấp phân bón rẻ hơn?

Hồi tháng 9, ông Trump tự hào trên mạng xã hội về một thỏa thuận kali tiềm năng với Belarus.

“Mỹ đang đàm phán một Thỏa thuận lớn về việc mua Kali từ Belarus,” ông Trump viết. “Mức giá sẽ thấp hơn đáng kể so với mức chúng ta đang trả cho Canada, tin rất tốt cho Nông dân và Chủ trang trại của chúng ta.”

Ông Trump quảng bá kali Belarus như một lựa chọn thay thế rẻ hơn nguồn cung Canada, nhưng yếu tố kinh tế trong việc vận chuyển đến người mua Mỹ lại phức tạp hóa kế hoạch đó.

Belarus là quốc gia không giáp biển, và các hạn chế của EU đang ảnh hưởng đến tuyến xuất khẩu, buộc hàng kali phải đi đường vòng qua Nga. Theo tờ Financial Times, lô hàng sắp tới được bốc tại cảng Bronka của Nga gần St Petersburg.

Những thách thức logistics này có thể làm tăng chi phí vận chuyển và khiến nguồn cung từ Belarus kém cạnh tranh hơn, ngay cả khi bản thân sản phẩm rẻ hơn.

Quy mô xuất khẩu cũng quan trọng. Một lô hàng đơn lẻ cho thấy thương mại Mỹ – Belarus đã nối lại, nhưng không có nghĩa Belarus có thể thay thế một phần đáng kể kali Canada hoặc kéo giảm giá trên toàn thị trường Mỹ.

Tuy nhiên, việc tiếp cận một nhà cung cấp thay thế có thể cho Washington thêm đòn bẩy trong đàm phán với các nhà sản xuất Canada, giúp người mua Mỹ có được giá kali cạnh tranh hơn.

Belarus có thể thay thế Canada thành nhà cung cấp kali chính cho Mỹ?

Quan hệ Mỹ – Canada căng thẳng từ khi nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump bắt đầu, khi ông áp hàng loạt thuế quan lên hầu hết đối tác thương mại, bao gồm Canada. Chính quyền của ông ban đầu áp thuế 25% lên nhiều mặt hàng nhập khẩu từ Canada vào tháng 3/2025, trong đó có kali, nhưng giảm xuống 10% sau phản ứng từ các nhóm nông nghiệp và nhà lập pháp. Kali đáp ứng yêu cầu của hiệp định thương mại USMCA – thỏa thuận giữa Mỹ, Mexico và Canada – được miễn thuế. Hầu hết kali nhập khẩu từ Canada đủ điều kiện theo USMCA và vẫn được miễn thuế.

Ông Trump khẳng định Washington sẽ tiếp tục mua từ Canada, ngay cả khi Belarus đề nghị bán kali với giá thấp hơn.

Nhưng khả năng Belarus trở thành nhà cung cấp lớn vẫn khó xảy ra. Hồi tháng 9, Tổng thống Belarus Alexander Lukashenko nói rằng nước này không thể cung cấp khối lượng lớn phân kali cho Mỹ.

“Ngay cả khi chúng tôi muốn cung cấp [kali] cho các thị trường phương Tây khác, chúng tôi đơn giản không có khối lượng đó – mọi thứ đã được ký kết,” ông Lukashenko nói.

Liệu lô hàng tháng 10 này có trở thành một phần của thỏa thuận lớn hơn nhiều hay không sẽ phụ thuộc vào khả năng duy trì xuất khẩu và độ bền của bước mở cửa ngoại giao giữa Washington và Minsk.

Vì sao Mỹ trừng phạt Belarus và vì sao đang dỡ bỏ?

Lô hàng dự kiến đánh dấu bước tiến đáng kể trong việc khôi phục thương mại giữa Washington và Minsk, hai bên đã căng thẳng nhiều năm vì hồ sơ nhân quyền của Belarus và sự ủng hộ của nước này đối với cuộc chiến của Nga ở Ukraine.

Dưới thời cựu Tổng thống Dân chủ Joe Biden, Mỹ đã áp thêm trừng phạt lên Belarus vào năm 2021 sau khi chính quyền độc đoán của ông Lukashenko đàn áp các cuộc biểu tình lớn phản đối cuộc bầu cử tổng thống gây tranh cãi năm 2020. Belarus cũng đối mặt với trừng phạt của phương Tây vì cho phép lực lượng Nga sử dụng lãnh thổ trong cuộc xâm lược Ukraine năm 2022.

Nhưng kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng năm 2025, chính quyền của ông đã theo đuổi đàm phán trực tiếp với ông Lukashenko. Các cuộc đàm phán này dẫn đến việc thả tù nhân chính trị để đổi lấy dỡ bỏ trừng phạt của Mỹ, tạo con đường cho quan hệ kinh tế mới.

Vào tháng 3, Belarus thả 250 tù nhân chính trị theo thỏa thuận do Mỹ làm trung gian. Washington sau đó dỡ bỏ trừng phạt đối với các nhà sản xuất kali lớn của Belarus và nới lỏng hạn chế với một số tổ chức tài chính. Vào tháng 9, đặc phái viên Mỹ John Coale công bố thỏa thuận tiếp theo, theo đó Belarus sẽ thả 25 tù nhân để đổi lấy giảm nhẹ trừng phạt.

Bước xích lại gần nhau này đã mở cửa cho các đề xuất hợp tác thương mại sâu hơn.

Ngày 29/9, ông Lukashenko nói đã đồng ý với Tổng thống Nga Vladimir Putin rằng tập đoàn năng lượng nhà nước Nga Gazprom sẽ tham gia dự án xây nhà máy phân bón nitơ tại Belarus. Ông đề xuất mời Mỹ tham gia dự án bằng công nghệ Mỹ, theo hãng tin Reuters.

Trước thỏa thuận này, lãnh đạo đối lập Belarus lưu vong Sviatlana Tsikhanouskaya nói rằng thỏa thuận với ông Lukashenko đi kèm rủi ro.

“Lập trường của chúng tôi là chưa phải lúc giao thương với chế độ trong khi toàn bộ thu nhập từ kali đổ vào đàn áp, đổ vào hỗ trợ cỗ máy chiến tranh của Nga,” bà Tsikhanouskaya nói với AFP hồi tháng 9.

Đề xuất này chưa xác nhận Washington sẽ tham gia dự án. Nhưng cùng với sự quan tâm của ông Trump trong việc mua kali Belarus, nó cho thấy Minsk đang tìm cách biến quan hệ chính trị được cải thiện thành cơ hội thương mại rộng hơn.