Mỹ đưa ra yêu cầu mới cho thỏa thuận Iran: Cụ thể là gì?

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance đã kêu gọi Iran thực hiện cắt giảm "đáng kể" năng lực làm giàu uranium như một phần của thỏa thuận nhằm chấm dứt chiến tranh. Theo các chuyên gia, động thái này có thể báo hiệu sự nới lỏng lập trường cứng rắn trước đây của Washington khi yêu cầu Tehran từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium.

Phát biểu của Vance diễn ra trong bối cảnh các quan chức cấp cao khác của Mỹ vẫn giữ giọng điệu cứng rắn. Ngoại trưởng Marco Rubio nhắc lại rằng Iran không thể có vũ khí hạt nhân, trong khi Tổng thống Donald Trump cảnh báo chiến tranh sẽ kết thúc theo "cách êm đẹp hoặc cách không mấy êm đẹp".

Về phía Tehran, các quan chức đặt câu hỏi liệu Washington có thực sự muốn đàm phán hay không khi cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran bước sang tháng thứ tám.

Trong khi hai bên đưa ra lập trường, giáo sư quan hệ quốc tế Simon Mabon của Đại học Lancaster nói với Al Jazeera rằng khả năng Iran theo đuổi vũ khí hạt nhân vẫn rất xa vời. Theo ông, các nhà đàm phán Tehran quan tâm nhiều hơn đến các lệnh trừng phạt, tài sản bị đóng băng của Iran, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ và xung đột trong khu vực – những vấn đề mà ông cho là trở ngại chính cho một thỏa thuận.

Mỹ đã nói gì?

Vance nói với hãng tin Reuters rằng Iran cần chứng minh cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân bằng cách thay đổi chương trình làm giàu. "Nếu bạn không muốn có vũ khí hạt nhân, tại sao bạn cần nhiên liệu làm giàu 60%?", ông nói.

"Nếu bạn muốn thể hiện cam kết không chế tạo vũ khí hạt nhân, đừng chế tạo nhiên liệu làm giàu cao. Đó là vấn đề ngưỡng rất cơ bản."

Làm giàu uranium giúp nó có thể dùng làm nhiên liệu cho lò phản ứng hạt nhân hoặc, ở mức cao hơn nhiều, cho vũ khí hạt nhân. Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) báo cáo Iran đã làm giàu uranium lên 60%, dưới mức khoảng 90% được coi là cấp vũ khí. Trong đánh giá tháng 5/2025, cơ quan này không tìm thấy dấu hiệu đáng tin cậy nào về một chương trình hạt nhân có cấu trúc.

Vance nói thêm rằng Mỹ đang liên lạc với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi, mặc dù "không hoàn toàn rõ quốc gia của họ đưa ra quyết định như thế nào".

Trong khi đó, Rubio phát biểu với phóng viên tại Athens, cáo buộc Iran đã bỏ lỡ nhiều cơ hội đạt thỏa thuận.

"Iran không thể có vũ khí hạt nhân, đơn giản, chấm hết, hết chuyện", ông nói.

Ông cũng tuyên bố Iran đã "mất hoàn toàn kiểm soát" eo biển Hormuz và nền kinh tế nước này đang "rơi vào tình trạng suy sụp hoàn toàn". Dưới các lệnh trừng phạt "tàn khốc", nước này "sắp chạm đến nơi mà ít quốc gia trên thế giới từng trải qua", ông lập luận.

Các nhà phân tích cho rằng những bình luận này cho thấy áp lực lên Tehran vẫn là trọng tâm trong cách tiếp cận của Washington, ngay cả khi cách diễn đạt của Vance vẫn để ngỏ câu hỏi về những hạn chế hạt nhân mà Mỹ sẽ chấp nhận.

Iran đã nói gì?

Tổng thống Pezeshkian hôm thứ Hai nói rằng đàm phán với Washington là "vô ích", cáo buộc Mỹ lợi dụng đàm phán trong khi theo đuổi chính phủ Iran.

"Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là mỗi khi chúng tôi đến bàn đàm phán, chiến tranh ngay lập tức được áp đặt lên chúng tôi", ông nói trong cuộc gặp với Ngoại trưởng Armenia.

"Họ đã tấn công chúng tôi ba lần sau các cuộc đàm phán cho đến nay; điều này chứng tỏ họ không tìm kiếm đối thoại. Trái lại, mục tiêu của họ là lật đổ Cộng hòa Hồi giáo Iran", ông nói, theo hãng tin chính thức IRNA của Iran.

"Với một kẻ thù ngày nào cũng dùng ám sát, trừng phạt, áp lực và đe dọa – và phá vỡ lời hứa – đàm phán trở nên vô ích, và quốc gia chúng tôi sẽ không chấp nhận cách tiếp cận như vậy."

Tuy nhiên, Ngoại trưởng Araghchi, phát biểu với các đại sứ nước ngoài tại Tehran ngày 4/10, nói rằng "chỉ đàm phán dựa trên công lý và sự công bằng" mới có thể chấm dứt xung đột, cho thấy vẫn còn dư địa để đàm phán tiếp tục và một thỏa thuận có thể theo sau.

Các tuyên bố này diễn ra sau đề xuất của Iran được trình bày tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York vào cuối tháng 9 nhằm mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán. Trump sau đó đã bác bỏ đề xuất này.

So sánh với các đề xuất trước đây như thế nào?

Đề xuất mới nhất của Iran tìm cách xây dựng dựa trên biên bản ghi nhớ ngày 17/6 được hai nước ký kết, vốn tạm thời làm dịu xung đột trước khi đổ vỡ. Đề xuất mới, được đưa ra vài tuần trước, về cơ bản rút ngắn thời gian biểu và thay đổi trình tự các bước tiến tới giải pháp.

Đề xuất nêu rõ giao tranh sẽ dừng trên mọi mặt trận, bao gồm chiến dịch của Israel ở Lebanon. Washington sẽ dỡ bỏ phong tỏa hải quân và trừng phạt dầu mỏ, đồng thời giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran. Eo biển Hormuz sẽ mở lại sau bảy ngày, tiếp theo là đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran.

Các chuyên gia cho rằng đề xuất này có thể mang lại cho Trump một con đường khôi phục vận tải biển trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ vào tháng 11. Nhưng bất đồng về trình tự các sự kiện vẫn chưa được giải quyết.

Tuy nhiên, Mabon nói với Al Jazeera rằng việc Washington tập trung vào làm giàu uranium có nguy cơ bỏ qua các ưu tiên của Tehran. "Mỹ đang cố gắng làm mềm lập trường về vấn đề hạt nhân với Iran, nhưng với người Iran, đây không phải là điểm mấu chốt thực sự. Đó là phong tỏa, dỡ bỏ trừng phạt, giải phóng tài sản và chấm dứt xung đột trong khu vực."

Một thỏa thuận cho phép làm giàu hạn chế cũng sẽ gợi so sánh với Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) năm 2015 được đàm phán dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama. Thỏa thuận này hạn chế chương trình hạt nhân của Iran để đổi lấy giảm trừng phạt. Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận vào năm 2018.

Mabon cho rằng một thỏa thuận hạt nhân đã có thể đạt được trước cuộc chiến hiện tại. "Có thể nói, một thỏa thuận hạt nhân đã trong tầm với ở nhiều thời điểm. Tất nhiên chúng ta đã có JCPOA, nhưng sau đó người Iran đã ở điểm gần đồng ý một thỏa thuận tương tự vào tháng 2 và tháng 1. Các cuộc đàm phán được trung gian khi đó đều cho thấy có thể đạt được một thỏa thuận hạt nhân, vậy mà quyết định tiến hành chiến tranh đã được đưa ra."

Những trở ngại khác cho một thỏa thuận là gì?

Mabon nói Tehran sẽ cần các cam kết vượt ra ngoài vấn đề hạt nhân. "Tôi nghĩ người Iran sẽ yêu cầu dỡ bỏ trừng phạt, dỡ bỏ phong tỏa và giải phóng tài sản, hoặc ít nhất là một lộ trình cho điều đó, cùng với chấm dứt xung đột ở Lebanon và ngừng bắn vĩnh viễn ở Vùng Vịnh."

Vận tải qua eo biển Hormuz vẫn là một nguồn bất định khác, bất chấp tuyên bố của Rubio rằng Iran đã mất kiểm soát tuyến đường biển này.

Mặc dù xuất khẩu dầu của Vùng Vịnh đã phục hồi đáng kể, các cuộc tấn công vào tàu thuyền vẫn tiếp diễn. Hôm thứ Ba, 12 thủy thủ trên một tàu chở dầu mang cờ Panama đã bị thương bởi một vật thể không xác định khi đi qua eo biển, theo Bộ Ngoại giao Ấn Độ.

Dòng chảy dầu Vùng Vịnh, không tính Iran, đã đạt hơn 81% mức trước chiến tranh trong tháng 9, theo công ty tình báo hàng hải Kpler. Xuất khẩu dầu thô rộng khắp Trung Đông đã vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng đó.

Sự phục hồi có thể giảm bớt áp lực buộc Mỹ phải đạt thỏa thuận, mặc dù các cuộc tấn công tiếp diễn vẫn đặt câu hỏi về mức độ an toàn của tuyến hàng hải.

Mabon nói rằng việc Washington có vẻ làm mềm lập trường về làm giàu uranium cho thấy họ vẫn chưa chắc chắn về mức độ phục hồi đầy đủ của vận tải qua Hormuz.

"Nếu người Mỹ tự tin rằng eo biển đã mở thông đúng cách, thì họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận cứng rắn hơn."