Mpox tái xuất hiện tại các quốc gia mới: Làm thế nào để khống chế đợt bùng phát?

Một đợt bùng phát dịch mpox mới tại Guinea-Bissau – quốc gia chưa từng ghi nhận ca bệnh nào trước đó – đã đưa loại virus từng được gọi là bệnh đậu mùa khỉ trở lại trên các mặt báo. Vậy điều gì đã thay đổi?

Kể từ năm 2022, thế giới đã ghi nhận gần 190.000 ca mắc mpox được xác nhận tại 145 quốc gia. Trước đó, các đợt bùng phát thường nhỏ và chỉ xảy ra tại một số nước châu Phi, nơi virus lưu hành trong tự nhiên.

Mpox là bệnh truyền nhiễm khởi phát với các triệu chứng giống cúm như sốt, ớn lạnh và đau cơ, sau đó xuất hiện phát ban đặc trưng: các nốt sần chuyển thành mụn nước chứa dịch rồi đóng vảy. Tên gọi “monkeypox” xuất phát từ việc virus được phát hiện lần đầu ở khỉ nuôi nhốt vào năm 1958, nhưng trong đợt bùng phát quốc tế năm 2022, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã khuyến nghị đổi tên thành mpox để tránh ngôn ngữ kỳ thị và phân biệt chủng tộc.

Bệnh lưu hành tại nhiều khu vực ở châu Phi, với các đợt bùng phát lịch sử thường bắt nguồn từ việc ăn thịt động vật hoang dã nhiễm bệnh. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, virus đã vượt ra ngoài các khu vực thông thường, với chuỗi lây truyền từ người sang người kéo dài. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ hồi đầu tháng này cảnh báo mpox có thể trở thành bệnh lưu hành tại Mỹ.

Có hai nhóm virus mpox chính (clade). Clade I, từng gọi là “clade lưu hành tại lưu vực Congo”, và clade II, “clade Tây Phi”. Clade II gây ra đợt bùng phát toàn cầu năm 2022 khi xuất hiện những thay đổi giúp virus lây lan hiệu quả hơn qua tiếp xúc gần, chủ yếu qua quan hệ tình dục, với nhóm nam giới quan hệ tình dục đồng giới có nguy cơ cao nhất.

Tháng 6/2024, các nhà nghiên cứu cảnh báo về một biến thể mới của clade I tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC), cũng lây lan dễ dàng hơn giữa người với người. Đợt bùng phát này dẫn đến tình trạng khẩn cấp y tế công cộng được WHO ban bố ngày 14/8/2024. Giáo sư Michael Marks từ Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London nhận định: “Sự xuất hiện của mpox tại nhiều quốc gia Tây Phi là điều có thể dự đoán. Guinea và Sierra Leone cũng đã ghi nhận dịch trong 12 tháng qua.”

Đợt bùng phát năm 2022 được tuyên bố là khẩn cấp y tế công cộng vào tháng 7 năm đó và được dỡ bỏ vào tháng 5/2023 sau các chương trình truy vết và tiêm chủng, với khoảng 90.000 ca nhiễm. Tình trạng khẩn cấp của đợt bùng phát năm 2024 được dỡ bỏ vào tháng 9/2025, không phải vì bệnh biến mất mà vì số ca mắc và tử vong giảm, tình hình được kiểm soát tốt hơn. Tuy nhiên, giới chức y tế toàn cầu có thể can thiệp trở lại nếu xét nghiệm gene phát hiện biến thể mới hoặc giám sát cho thấy dịch lây lan nhanh, gây bệnh nặng hoặc tử vong cao hơn.

Tại Guinea-Bissau, nơi chưa từng ghi nhận ca mpox, UNICEF lo ngại khi trong số 46 ca nghi mắc, có 23 trẻ em dưới 15 tuổi và hầu hết dưới 4 tuổi. Tiến sĩ Aula Abbara, giảng viên cao cấp tại Đại học Imperial London, giải thích: “Trẻ nhỏ có nguy cơ mắc bệnh nặng và tử vong cao hơn người lớn khỏe mạnh.” Tuy nhiên, bà lưu ý sự vượt trội của trẻ em trong số liệu có thể do sai số: “Gia đình thường có xu hướng đưa trẻ ốm đi khám hơn là người lớn, đặc biệt tại các khu vực hạn chế nguồn lực như Guinea-Bissau.” Giáo sư Marks bổ sung: “Trẻ em tiếp xúc gần với cha mẹ và nhau, sống trong điều kiện chật chội, làm tăng khả năng lây truyền.” Các ca xác nhận không có mối liên hệ rõ ràng với nhau, cho thấy virus có thể đang lưu hành rộng rãi trong cộng đồng với nhiều ca chưa được phát hiện.

WHO khuyến nghị hai loại vaccine có thể tiêm cho người có nguy cơ cao hoặc người tiếp xúc với ca bệnh để ngăn lây lan. Tuy nhiên, Giáo sư Marks chỉ ra: “Thách thức lớn là nguồn cung vaccine tốt nhất tập trung tại các nước thu nhập cao, trong khi nhu cầu cao nhất lại ở các nước thu nhập thấp.” Một kho dự trữ vaccine toàn cầu mới dự kiến được triển khai trong vài tuần tới, giúp phân phối vaccine nhanh hơn và khuyến khích nhà sản xuất tăng công suất. Thuốc kháng virus tecovirimat được thử nghiệm trên bệnh nhân mpox clade I tại DRC không cho thấy hiệu quả hơn giả dược, dù câu hỏi về lợi ích đối với bệnh nhân suy giảm miễn dịch vẫn còn bỏ ngỏ. Thử nghiệm cũng cho thấy chăm sóc hỗ trợ tốt cải thiện đáng kể khả năng sống sót.

Tiến sĩ Abbara nhấn mạnh: “Vaccine quan trọng, nhưng dịch bệnh không thể được kiểm soát chỉ bằng vaccine. Phát hiện sớm, truy vết tiếp xúc, chăm sóc hỗ trợ và giám sát y tế công cộng mạnh mẽ là tuyệt đối cần thiết.”