Một năm Hội đồng Hòa bình của Trump và bài toán Gaza chưa có lời giải

Đã tròn một năm kể từ khi Hội đồng Hòa bình (Board of Peace - BoP) do Tổng thống Mỹ Donald Trump lập ra làm trung gian cho một thỏa thuận "ngừng bắn" nhằm tiến tới chấm dứt cuộc chiến tại Gaza. Tuy nhiên, thay vì nhận được cứu trợ và cơ hội tái thiết, người Palestine tại dải đất này vẫn tiếp tục đối mặt với các cuộc tấn công và bị buộc phải rời bỏ nhà cửa khi lực lượng Israel mở rộng vùng kiểm soát.

Ông Trump lần đầu đề xuất Hội đồng Hòa bình vào tháng 9/2025, với tuyên bố sẽ ổn định Gaza và bảo đảm hòa bình lâu dài. Đến tháng 11, một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc công nhận hội đồng này là "chính quyền chuyển tiếp" ở Gaza.

Mục tiêu của Hội đồng Hòa bình

Sứ mệnh của hội đồng được nêu trong kế hoạch hòa bình Gaza gồm 20 điểm của ông Trump, cùng với thỏa thuận "ngừng bắn" giữa Israel và Hamas. Thỏa thuận ngừng bắn bắt đầu có hiệu lực từ ngày 10/10/2025.

Kế hoạch đề ra các bước mà mỗi bên phải thực hiện, có thể dần hình thành một "lộ trình đáng tin cậy" tiến tới nhà nước Palestine. Theo đó, Israel phải rút lực lượng về khoảng 50% diện tích Dải Gaza và chấm dứt các cuộc không kích, pháo kích; trả tự do cho 250 tù nhân Palestine và 1.700 người bị giam giữ tại Gaza kể từ ngày 7/10/2023 - thời điểm Hamas mở các cuộc tấn công vào miền nam Israel và Israel phát động chiến tranh. Kế hoạch cũng đề xuất mở lại các cửa khẩu biên giới để đưa viện trợ thiết yếu vào Gaza.

Về phía Hamas, kế hoạch yêu cầu nhóm này trả tự do cho toàn bộ con tin Israel, sau đó giải giáp trong một giai đoạn tiếp theo, với các thành viên được hưởng quyền ân xá hoặc rời Gaza an toàn. Kế hoạch lập Hội đồng Hòa bình làm cơ quan quản lý chuyển tiếp cho tới khi Chính quyền Palestine, vốn quản lý một phần Bờ Tây bị chiếm đóng, có thể tiếp quản.

Một Lực lượng Ổn định Quốc tế (ISF) do Mỹ dẫn đầu được cho là sẽ tiếp nhận nhiệm vụ an ninh ở Gaza từ lực lượng Israel đang rút lui. Kế hoạch cũng đề xuất tái thiết và phát triển Gaza, nơi mà theo văn kiện này, người dân "đã phải chịu đựng quá đủ".

Hội đồng Hòa bình đã làm được gì

Hồi tháng 2, các thành viên Hội đồng Hòa bình - mỗi bên tham gia với khoản phí 1 tỷ USD/năm - đã nhóm họp tại Washington, DC trong hội nghị thượng đỉnh đầu tiên. Tại đây, các quốc gia thành viên cam kết tài trợ 7 tỷ USD, trong khi các cơ quan viện trợ cho rằng chi phí tái thiết Gaza cần tới khoảng 70 tỷ USD.

Bên lề kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc tại New York hồi tháng trước, Hội đồng Hòa bình cũng công bố kế hoạch phục hồi gồm 66 dự án trị giá 2,4 tỷ USD.

Những kết quả của hội đồng gắn chặt với tiến độ của kế hoạch hòa bình Gaza. Theo đó, Hamas đã trả tự do cho toàn bộ 168 con tin còn sống và Israel đã phóng thích các tù nhân Palestine. Hamas cũng tuyên bố giải thể chính quyền của mình tại Dải Gaza, dù Israel coi đây là "chiêu trò".

Các mục tiêu khác của kế hoạch hòa bình mới chỉ được thực hiện một phần. Về quản trị, một Ủy ban Quốc gia Quản lý Gaza (NCAG) được thành lập với vai trò cơ quan quản lý tại Gaza, nhưng Israel chưa cho phép ủy ban này vào dải đất. NCAG báo cáo trực tiếp cho hội đồng, do Ủy viên trưởng Ali Shaath cùng các chuyên gia kỹ thuật Palestine lãnh đạo, và hiện hoạt động từ Cairo. Israel chưa nêu lý do không cho ủy ban vào Gaza.

Viện trợ vẫn bị hạn chế. Theo cơ quan giám sát nạn đói IPC, mỗi ngày chỉ có khoảng 227 xe viện trợ vào Dải Gaza, trong khi con số dự kiến là 600 xe. Israel phân loại hàng nghìn mặt hàng cơ bản như lều bạt và thiết bị thiết yếu như máy thở là hàng "dùng hai mục đích" - tức có thể phục vụ cả quân sự lẫn dân sự - và hạn chế đưa chúng vào Gaza. IPC cho biết khoảng 1,4 triệu người Palestine, tức phần lớn trong hơn 2 triệu dân Gaza, sẽ phải chịu cảnh đói ít nhất đến tháng 12, tăng 200.000 người so với tháng 5, cho thấy tình hình đang xấu đi rõ rệt.

Những mục tiêu chưa đạt được

Các nhà quan sát cho rằng Hội đồng Hòa bình đã thất bại hoàn toàn trong việc bảo đảm lệnh "ngừng bắn", khi các cuộc tấn công của Israel gần như vẫn diễn ra hằng ngày ở Dải Gaza. Kể từ ngày 10/10/2025, hơn 1.400 người Palestine, phần lớn là phụ nữ và trẻ em, đã thiệt mạng. Trong ba năm kể từ khi chiến tranh bùng phát, hơn 74.000 người Palestine đã tử vong, hàng nghìn người khác mất tích và được cho là đã chết dưới đống đổ nát.

Israel nói các cuộc tấn công tiếp diễn nhằm vào các thành viên Hamas, song nhóm này bác bỏ mạnh mẽ cáo buộc đó.

Israel hiện cũng kiểm soát khoảng 60% Dải Gaza, nhiều hơn mức 50% mà kế hoạch hòa bình của ông Trump đề ra. "Đường Vàng", ranh giới phân định khu vực Gaza bị Israel chiếm đóng, đã bị đẩy sâu hơn vào dải đất, khiến thêm nhiều người phải di dời và dồn ép dân cư Gaza vào một khu vực ngày càng thu hẹp. Những người Palestine vô tình vượt qua "Đường Vàng" đã bị bắn chết.

Hồi tháng 12, Bộ trưởng Quốc phòng Israel Israel Katz tuyên bố quân đội "sẽ không bao giờ rút hoàn toàn" khỏi Dải Gaza.

Ông Mohamad Elmasry thuộc Viện Nghiên cứu Sau đại học Doha nói với Al Jazeera rằng Israel đang tiếp tục một chính sách rộng hơn là "thanh lọc sắc tộc" tại Gaza và Bờ Tây bị chiếm đóng. "Họ đang biến cuộc sống thành địa ngục", ông nói, thêm rằng: "Tất cả đều được sắp đặt như vậy".

Do đó, Hội đồng Hòa bình cũng thất bại trong việc bảo đảm Hamas giải giáp để giai đoạn hai của kế hoạch hòa bình có thể bắt đầu. Dù Hamas đã đồng ý giao vũ khí cho NCAG, nhóm này bác bỏ điều khoản "giải giáp" vì Israel chưa chấm dứt tấn công hay rút khỏi Dải Gaza như đã thỏa thuận. Trong khi đó, Israel tuyên bố sẽ không triển khai kế hoạch nếu Hamas không giải giáp, khiến hai bên rơi vào thế bế tắc.

Hiện chưa có lực lượng ổn định nào được triển khai. Sáu quốc gia gồm Indonesia, Morocco, Kazakhstan, Albania, Kosovo và Uganda đến nay đã cam kết cử nhân sự cho lực lượng an ninh gồm 20.000 binh sĩ và 12.000 cảnh sát, do Bộ Tư lệnh Trung tâm của quân đội Mỹ (CENTCOM) đứng đầu. Công cuộc tái thiết có ý nghĩa vẫn chưa diễn ra ở Gaza. Người Palestine tiếp tục sống trong các khu lều trại đầy chuột và côn trùng, với rất ít phương tiện che chắn trước cái nóng gay gắt hay mưa.

Hội đồng Hòa bình có thay thế UNRWA?

Chính quyền Trump và Hội đồng Hòa bình đã lặp lại quan điểm của Israel trong việc bác bỏ Cơ quan Liên hợp quốc về cứu trợ người tị nạn Palestine (UNRWA), tổ chức từ lâu cung cấp viện trợ nhân đạo thiết yếu, giáo dục, các chương trình phát triển và dịch vụ xã hội tại Gaza, với khoảng 11.000 nhân viên Palestine.

Hội đồng Hòa bình tháng trước tuyên bố sẽ không hợp tác với UNRWA, về cơ bản là gạt cơ quan này ra ngoài. Một quan chức Hội đồng Hòa bình nói với hãng tin AP rằng UNRWA có thể tiếp tục hoạt động tại Gaza nếu các chương trình của họ được coi là phù hợp, nhưng "thời của cơ quan này đã hết". UNRWA gọi động thái này là "không hợp lý".

Hồi tháng 6, Đại hội đồng Liên hợp quốc đã bỏ phiếu áp đảo gia hạn nhiệm vụ của UNRWA đến năm 2029. Bản thân Hội đồng Hòa bình được giao nhiệm vụ giám sát tiến trình hòa bình đến tháng 12/2027, khi tiến độ của hội đồng sẽ được Liên hợp quốc xem xét để có thể gia hạn.

Các nhà phân tích và tổ chức nhân quyền lo ngại Hội đồng Hòa bình có thể tiếp quản toàn bộ các khâu tái thiết Gaza. Một số quốc gia, trong đó có Pháp và các nước châu Âu khác, cũng lên tiếng phản đối mọi nỗ lực thay thế Liên hợp quốc tại dải đất này.

Tuy vậy, ông Elmasry cho rằng không quốc gia nào sẵn sàng hành động. "Có rất nhiều chủ thể quốc tế không muốn đối đầu với Mỹ", ông nói, thêm rằng điều này về cơ bản đặt số phận của hơn 2 triệu người Palestine vào tay ông Trump.

Cuối cùng, Hội đồng Hòa bình đã "thất bại", theo Giáo sư Simon Mabon của Đại học Lancaster. "Việc không thực hiện được chính kế hoạch của mình nhằm chấm dứt xung đột Gaza cho thấy sự bất lực của hội đồng và việc không thể bảo đảm Israel - và ở mức độ thấp hơn là Hamas - tuân thủ các cam kết của chính họ, đã để cho cuộc diệt chủng tiếp diễn", ông kết luận.