Mexico truy tố cựu công tố viên tội phản quốc vì để điệp viên Mỹ tham gia chiến dịch ma túy

Mexico đã tiến hành bước đi hiếm hoi khi truy tố một cựu công tố viên cấp bang với tội danh phản quốc, với cáo buộc ông này đã để các đặc vụ Hoa Kỳ tham gia một chiến dịch đột kích chống ma túy trên lãnh thổ nước này. Vụ việc làm nổi bật những nhạy cảm xung quanh sự can dự của Mỹ tại Mexico và lo ngại về chủ quyền của quốc gia Mỹ Latinh.

Theo thông tin công bố trong tuần, cựu Tổng công tố bang Chihuahua Cesar Jauregui bị cáo buộc đã cho phép đặc vụ Mỹ tham gia một chiến dịch chống ma túy tại bang biên giới phía tây bắc này. Theo luật Mexico, chính phủ liên bang phải phê chuẩn mọi hoạt động của lực lượng nước ngoài trên lãnh thổ quốc gia.

Những câu hỏi về việc liệu luật có được tuân thủ hay không đã nổi lên sau khi hai đặc vụ Mỹ và hai nhân viên thực thi pháp luật Mexico thiệt mạng trong một vụ tai nạn ô tô vào ngày 19 tháng 4. Các cơ quan truyền thông, dẫn nguồn tin giấu tên, đưa tin rằng các đặc vụ Mỹ đã phối hợp với lực lượng thực thi pháp luật cấp bang trong hoạt động phá hủy một phòng thí nghiệm ma túy.

Ông Matias Gomez Leautaud, chuyên gia phân tích tại Eurasia Group – một công ty tư vấn rủi ro có trụ sở tại Mỹ – nhận định với hãng tin Reuters rằng cáo buộc phản quốc “nhằm tạo tiền lệ và ngăn chặn sự hợp tác giữa các bang [của Mexico] với chính phủ Mỹ mà không có sự điều phối và phê chuẩn của chính quyền liên bang”.

Chính quyền Tổng thống Claudia Sheinbaum đã hợp tác với Mỹ trong các vấn đề tội phạm và an ninh, song phản đối mọi nỗ lực của Mỹ nhằm làm việc trực tiếp với các bang của Mexico khi chưa có sự cho phép của liên bang trước.

Trong những ngày sau vụ tai nạn hồi tháng 4, bà Sheinbaum cho biết chính phủ của bà không hay biết việc các đặc vụ Mỹ tham gia một chiến dịch ma túy tại Chihuahua. “Rõ ràng là quân đội không biết có những người không phải công dân Mexico tham gia,” bà Sheinbaum nói với phóng viên vào thời điểm đó. Bà đã yêu cầu điều tra xem liệu các quan chức bang có tuân thủ hiến pháp Mexico và Luật An ninh Quốc gia – vốn điều chỉnh sự tham gia của lực lượng nước ngoài trên lãnh thổ Mexico – hay không.

Chẳng hạn, hiến pháp yêu cầu Thượng viện phê chuẩn sự hiện diện của bất kỳ quân đội nước ngoài nào tại Mexico. Quốc gia này có lịch sử lâu dài về can dự của Mỹ, bao gồm nhiều cuộc xâm lược quân sự kéo dài đến đầu thế kỷ 20.

Lo ngại về việc Mỹ tôn trọng chủ quyền Mexico đã gia tăng kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump trở lại nắm quyền nhiệm kỳ thứ hai. Ông Trump từng gợi ý rằng Mỹ có thể tiến hành hành động quân sự đơn phương tại Mexico để giải quyết nạn buôn bán ma túy và bạo lực của các băng nhóm tội phạm, đồng thời mô tả chính phủ Mexico là kém hiệu quả trong việc xử lý vấn đề.

“Chúng ta phải xóa sổ chúng,” ông Trump nói về các băng nhóm ma túy hồi tháng 3. “Chúng ta phải đánh mạnh vào chúng bởi vì chúng ngày càng tệ hơn. Chúng đang chiếm lấy đất nước của họ. Các băng nhóm ma túy đang điều hành Mexico.”

Sau vụ tai nạn tháng 4, đã xuất hiện những thông tin trái chiều về lý do hai đặc vụ Mỹ có mặt tại quốc gia này. Truyền thông xác định họ là thành viên của Cục Tình báo Trung ương (CIA) – cơ quan tình báo đối ngoại của Mỹ vốn có lịch sử hoạt động bí mật. Tuy nhiên, các quan chức bang phủ nhận thông tin họ tham gia một vụ triệt phá ma túy.

Trong một thông cáo ngày 20 tháng 4, ông Jauregui “bác bỏ sự tham gia của nhân sự nước ngoài” trong các hoạt động ma túy của bang. Thay vào đó, ông cho biết các giảng viên Mỹ đã có mặt gần đó cho một buổi huấn luyện về máy bay không người lái, sau đó họ yêu cầu được tham gia đoàn xe của lực lượng thực thi pháp luật Mexico để trở về sân bay.

“Cần giải thích điều gì đã xảy ra để làm rõ những sự thật đang gây ra một số nhầm lẫn,” ông Jauregui nói vào thời điểm đó. Ông từ chức tổng công tố bang vào cuối tháng đó.

Tổng công tố liên bang Mexico Ernestina Godoy sau đó cáo buộc ông Jauregui đã cho phép các đặc vụ nước ngoài tham gia hoạt động trên lãnh thổ Mexico mà không chia sẻ thông tin với quan chức liên bang trước. Một thẩm phán đã ra lệnh tạm giam ông Jauregui trong khi tòa án xem xét liệu có đủ bằng chứng để tiến hành vụ án hình sự hay không.

Các chuyên gia cho rằng tội danh phản quốc mà ông đối mặt được định nghĩa mơ hồ trong luật Mexico, bao quát rộng các hành vi làm suy yếu chủ quyền Mexico vì lợi ích của một thực thể nước ngoài. Các bản án kết tội là hiếm hoi, với ví dụ được công nhận rộng rãi gần nhất là vào năm 1867, khi Hoàng đế Maximilian bị tòa án quân sự xét xử và sau đó bị xử tử vì tội chống lại Mexico.

Ông Jauregui là thành viên của Đảng Hành động Quốc gia – một phong trào chính trị bảo thủ tại Mexico, trong khi bà Sheinbaum là lãnh đạo của đảng cánh tả Morena.