Mạng xã hội Nigeria tràn ngập quảng cáo thuốc thảo dược không kiểm chứng, gây nguy hiểm sức khỏe

Abuja, Nigeria – Oke Bola, một phụ nữ ở độ tuổi đầu 40, chưa từng có con, đã mua một thực phẩm chức năng hỗ trợ sinh sản được quảng cáo trên mạng vào đầu năm nay. Cô tăng liều lượng khuyến cáo với hy vọng có kết quả nhanh hơn sau khi nghe bạn bè và người thân giới thiệu. Chỉ trong vòng vài ngày, cô bắt đầu khó thở. “Tôi nhận ra các triệu chứng của bệnh hen suyễn; tiếng thở khò khè vào ban đêm rất quen thuộc”, Bola (tên đã được thay đổi) chia sẻ. “Khi tôi kiểm tra trực tuyến, tôi nhận ra đó có thể là do thuốc thảo dược”. Các triệu chứng thuyên giảm sau khi cô ngừng sử dụng sản phẩm mang tên Jinja Herbal Mixture, được tiếp thị với các đặc tính chống oxy hóa, chống viêm và kháng khuẩn.

Một nghiên cứu năm 2025 của Nigeria về sản phẩm này cho thấy nó an toàn khi sử dụng ngắn hạn trong liều lượng thử nghiệm, nhưng cũng ghi nhận những thay đổi sinh hóa ở liều cao hơn, bao gồm thay đổi nồng độ creatinine và natri, dấu hiệu của căng thẳng thận và gan tiềm ẩn. Nghiên cứu kêu gọi tìm hiểu thêm về tác động lâu dài và tương tác với thuốc thông thường.

Temi Ahondiwura, 47 tuổi, thạc sĩ tại Đại học Ibadan, cho biết một loại thuốc nhỏ mắt thảo dược mua qua Facebook khiến tình trạng thị lực của chị trở nên tồi tệ hơn. Được những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội tiếp thị, sản phẩm tuyên bố điều trị nhiều bệnh về mắt. “Lúc đầu, tôi cảm thấy ngứa, nhưng tôi nghĩ đó là một phần của quá trình. Khi nó tiếp diễn, tôi dừng lại và quay lại sử dụng kính áp tròng theo toa”, chị kể.

Những câu chuyện như vậy ngày càng phổ biến. Dược sĩ Akinade Akinlolu và bác sĩ Egemba Chinonso Fidelis cho biết, trên khắp Nigeria, các bác sĩ và dược sĩ ghi nhận sự gia tăng tình trạng tự dùng thuốc qua mạng xã hội, đặc biệt là các sản phẩm thảo dược không được kiểm chứng, làm xấu đi kết quả sức khỏe, trì hoãn điều trị và gia tăng áp lực cho một hệ thống y tế vốn đã quá tải, phục vụ khoảng 230 triệu người.

Bác sĩ Isaac Kolawole và bác sĩ Fidelis mô tả hiện tượng này là “hiệu thuốc thuật toán” – một chợ trực tuyến không được kiểm soát, nơi những người có ảnh hưởng và người bán ẩn danh quảng bá các biện pháp khắc phục trực tiếp đến người tiêu dùng với ít hoặc không có cơ sở khoa học.

Một báo cáo của Surjen Healthcare, nền tảng công nghệ y tế cung cấp dịch vụ chăm sóc tại nhà, cho thấy nhiều người Nigeria, do chi phí y tế cao và sự thiếu tin tưởng vào hệ thống chính thống, đã tìm đến lời khuyên trên mạng xã hội. Báo cáo liên kết xu hướng này với tình trạng kháng thuốc gia tăng, nhập viện muộn và tăng tiếp xúc với các sản phẩm không an toàn hoặc giả mạo. Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy 68% bệnh nhân được khảo sát sẵn sàng tham khảo ý kiến các thầy lang trực tuyến. “Các nền tảng tự khuếch đại hiệu ứng này. Thuật toán của chúng thưởng cho nội dung hấp dẫn và đẩy nó đến nhiều đối tượng hơn”, bác sĩ Fidelis, người nổi tiếng trên mạng với tên Aproko Doctor, nói.

Các biện pháp thảo dược, vốn là một phần lâu đời trong văn hóa Nigeria, đang được đóng gói lại như những phương thuốc thần kỳ. Bác sĩ Yemi Raji, bác sĩ thận học tại Bệnh viện Đại học College Ibadan, cho biết thảo dược là một yếu tố gây ra các ca bệnh thận. “Khi bạn dùng thuốc thảo dược, bạn đang nhận cả cái tốt lẫn cái xấu”, ông nói, lưu ý rằng 5-7% bệnh nhân của ông rơi vào trường hợp này. Chi phí chạy thận nhân tạo dao động từ 50.000 đến 100.000 naira (36-72 USD) mỗi buổi.

Dược sĩ Akinlolu ở Ibadan cho biết nhiều người bán hàng trực tuyến dựa vào tiếp thị mạnh mẽ để giành được lòng tin, thường hứa hẹn chữa khỏi các bệnh như tiểu đường và tăng huyết áp. Bác sĩ Fidelis nhấn mạnh: “Thuốc thực sự không hứa hẹn chữa được mọi thứ và không dựa vào đếm ngược. Kẻ lừa đảo mới làm điều đó”. Ông dẫn một nghiên cứu cho thấy khoảng 46% số ca nhập viện vì bệnh gan tại một bệnh viện Nigeria có liên quan đến thảo dược. Một khảo sát năm 2022 cho thấy 76,65% người tham gia đã từng sử dụng thuốc thảo dược, và 82,44% không thông báo cho bác sĩ.

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Quốc gia (NAFDAC) cho biết đang nỗ lực theo dõi các nhà sản xuất chưa đăng ký, nhưng thực thi gặp khó khăn, đặc biệt trên mạng. Giám đốc khu vực Tây Nam của NAFDAC, Isaac Kolawole, nói rằng nhiều người bán sử dụng địa chỉ giả hoặc không đầy đủ, gây khó khăn cho việc truy vết. “Với khối lượng sản phẩm khổng lồ trên mạng, việc thực thi có phạm vi hạn chế”, ông thừa nhận.

Bác sĩ Fidelis cho rằng chỉ riêng quy định chặt chẽ là chưa đủ. Ông kêu gọi cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế giá cả phải chăng, khôi phục lòng tin của công chúng và yêu cầu các nền tảng kỹ thuật số chịu trách nhiệm về nội dung sức khỏe mà họ khuếch đại. “Nếu không có các biện pháp bảo vệ mạnh mẽ hơn, ‘hiệu thuốc thuật toán’ sẽ tiếp tục phát triển và khiến nhiều người gặp nguy hiểm hơn”, ông cảnh báo.