Mali: Sau một tuần bị tấn công, chính quyền quân sự tái cơ cấu và tìm cách ổn định an ninh

Gần một tuần sau loạt tấn công phối hợp của các nhóm vũ trang đối địch trên khắp Mali, chính quyền quân sự nước này đã bắt đầu tái cơ cấu và thực hiện các biện pháp nhằm đảm bảo an ninh.

Ngày 25/4, nhóm Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) liên kết với al-Qaeda nhận trách nhiệm về các cuộc tấn công nhằm vào các căn cứ quân sự trên khắp đất nước, bao gồm cả thủ đô Bamako. JNIM tuyên bố đã “chiếm được” thành phố Kidal ở phía bắc trong một chiến dịch phối hợp với Mặt trận Giải phóng Azawad (FLA), nhóm nổi dậy do người Tuareg chiếm ưu thế mà trước đó họ từng xung đột.

Những cuộc tấn công dồn dập được đánh giá là một trong những cuộc khủng hoảng an ninh lớn nhất mà Mali phải đối mặt kể từ năm 2012. JNIM kiểm soát các vùng lãnh thổ nông thôn rộng lớn, đặc biệt là ở khu vực phía bắc và trung tâm của đất nước, và có các tế bào hoạt động xung quanh thủ đô.

Trong khi đó, các tay súng đòi ly khai người Tuareg thuộc nhóm FLA, vốn đang đấu tranh cho một quốc gia Tuareg độc lập ở phía bắc, đang giao tranh với quân đội và lính đánh thuê Nga đã được triển khai từ năm 2021. Cùng nhau, FLA và JNIM hiện kiểm soát Kidal, nhưng họ cũng muốn chiếm Gao, thành phố lớn nhất ở phía bắc, cũng như Menaka và Timbuktu, để hoàn thiện quốc gia tự xưng Azawad.

Bất chấp hệ tư tưởng khác biệt và đôi khi chiến đấu lẫn nhau, hai nhóm này thỉnh thoảng vẫn hợp tác: họ hoạt động trong cùng một khu vực và tranh thủ cùng một nguồn chiến binh từ các cộng đồng bất mãn.

Chính quyền đã làm gì kể từ sau vụ tấn công?

Nhà lãnh đạo chính quyền quân sự Mali, Assimi Goita, đã đảm nhận vai trò Bộ trưởng Quốc phòng sau khi bộ trưởng tiền nhiệm Sadio Camara thiệt mạng trong các cuộc tấn công của các nhóm nổi dậy hồi tuần trước, theo đài truyền hình nhà nước ORTM đưa tin hôm thứ Hai. Camara chết khi một chiếc ô tô chất đầy chất nổ do một kẻ đánh bom liều chết lái đâm vào dinh thự của ông, chính phủ cho biết.

Sắc lệnh tổng thống bổ nhiệm Goita vào vị trí này quy định rằng ông cũng sẽ tiếp tục giữ chức tổng thống.

Dân thường có bị ảnh hưởng bởi các cuộc tấn công không?

Ngoài bộ trưởng quốc phòng, ít nhất 23 người đã thiệt mạng trong các cuộc giao tranh giữa các nhóm vũ trang và lực lượng vũ trang với sự hỗ trợ của lính đánh thuê Nga. Cơ quan trẻ em Liên hợp quốc UNICEF cho biết dân thường, bao gồm trẻ em, nằm trong số người chết và bị thương.

Trong một báo cáo được công bố hôm thứ Ba, Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc (OHCHR) cho biết có những “báo cáo đáng lo ngại về các vụ hành quyết ngoài tư pháp và bắt cóc, được cho là do các thành viên của lực lượng an ninh thực hiện sau các vụ tấn công ngày 25 và 26/4”. OHCHR đã đề cập tới vụ luật sư kiêm chính trị gia Mountaga Tall bị bắt cóc, cùng ba người thân của chính trị gia lưu vong Oumar Mariko. Giới chức Mali đang điều tra các binh sĩ bị tình nghi liên quan đến các vụ tấn công.

Phóng viên Nicolas Haque của Al Jazeera cho biết, kể từ sau cái chết của bộ trưởng quốc phòng, các sĩ quan, cảnh sát và thậm chí luật sư đang bị vây bắt. “Những người chỉ trích gọi đây là một cuộc săn phù thủy. Họ bị buộc tội thông đồng với kẻ thù. Nhà chức trách nói rằng cuộc tấn công tháng trước chỉ có thể xảy ra vì có 'kẻ phản bội từ bên trong'”, phóng viên này dẫn lời.

OHCHR cũng cho hay có những báo cáo đáng lo ngại về nạn đói trong bối cảnh khủng hoảng an ninh gần đây. “Ngày 3/5, thị trưởng làng Diafarabe, vùng Mopti, kêu gọi chính quyền hành động trong vòng 48 giờ nếu không người dân sẽ chết đói vì làng đã hết lương thực. Diafarabe và thủ đô Bamako hiện đang bị JNIM phong tỏa”, OHCHR nói và kêu gọi chấm dứt giao tranh, tuân thủ luật nhân đạo quốc tế.

Tại sao lính đánh thuê Nga chiến đấu ở Mali?

Trước đây, các quốc gia châu Âu, chủ yếu là Pháp, đã giúp chính phủ Mali chống lại tình trạng bất ổn trong hơn một thập kỷ. Nhưng vào năm 2023, họ rút lui sau khi quan hệ với chính quyền quân sự Mali rạn nứt và nước này ngày càng liên minh với Nga. Tháng 12/2021, Goita đã mời nhóm lính đánh thuê Wagner của Nga hỗ trợ chính quyền sau khi yêu cầu quân đội Pháp rời đi.

Tháng 6 năm ngoái, Wagner tuyên bố rút khỏi Mali sau hơn ba năm rưỡi hoạt động, cho rằng đã hoàn thành sứ mệnh. Tuy nhiên, các tay súng Nga vẫn ở lại dưới biểu ngữ của Quân đoàn châu Phi, một lực lượng bán quân sự khác do Điện Kremlin hậu thuẫn. Sau vụ tấn công một tuần trước, quân đội Mali và các tay súng Nga đã xảy ra xung đột với các tay súng JNIM.

Phóng viên Haque đưa tin, khoảng 2.000 tay súng bán quân sự hiện đang có mặt tại Mali. “Nhiệm vụ của họ: bảo vệ giới lãnh đạo quân sự của Mali”. Ngày 28/4, Bộ Quốc phòng Nga cũng cho biết lực lượng của nước này đang tập hợp lại và đã giúp ngăn chặn một âm mưu đảo chính ở nước này.

Điều gì đã xảy ra kể từ sau vụ tấn công?

Ngày 4/5, Al Jazeera đã thu được đoạn phim độc quyền cho thấy hàng chục binh sĩ Mali bị phe ly khai Tuareg bắt làm tù binh ở phía bắc. Phóng viên Haque cho biết khoảng 130 binh sĩ Mali đã bị bắt ở Kidal, sau khi các tay súng Nga chạy trốn khỏi các tay súng JNIM và FLA. Đoạn phim cho thấy một người tự giới thiệu là lính bán quân sự, một người là sĩ quan quân đội, người khác là cảnh sát. Theo một người lính, những tù nhân bị thương đã được chăm sóc tại bệnh viện.

FLA tuyên bố tôn trọng nhân quyền và không nhắm mục tiêu vào dân thường, nhưng các nhóm nhân quyền đã cáo buộc các tay súng JNIM hãm hiếp, tra tấn và lạm dụng. “Họ không chỉ là tù nhân chiến tranh, mà có thể là những quân bài mặc cả trong một chuỗi chỉ huy đang đổ vỡ, và mọi cuộc đàm phán hòa bình lúc này đều bắt đầu bằng số phận của họ”, phóng viên Haque nhận định.