Malaysia và phát biểu về Đài Loan: Giữa Trung Quốc và phương Tây

Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim trong một cuộc phỏng vấn với Al Jazeera phát sóng đầu tháng này đã phát biểu rằng ông xem Đài Loan “là một phần của Trung Quốc, chấm hết” và đây là điều “được tất cả chấp nhận”. Khi được hỏi liệu ông có lên án Bắc Kinh nếu nước này sử dụng vũ lực khi không đạt được “thống nhất” bằng biện pháp hòa bình hay không, ông Anwar trả lời rằng nếu một bang của Malaysia tìm cách ly khai, ông sẽ dùng vũ lực để “bảo vệ sự linh thiêng và thống nhất” đất nước.

Phát biểu của ông Anwar ngay lập tức được chính quyền Trung Quốc ca ngợi. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc nhấn mạnh rằng Đài Loan là “một phần không thể tách rời của lãnh thổ Trung Quốc” và “Trung Quốc phải và sẽ được thống nhất”.

Trong khi đó, chính quyền Đài Loan lên án phát biểu này, cảnh báo rằng việc ông Anwar “ủng hộ một chiều Trung Quốc” có thể tác động tiêu cực tới niềm tin của doanh nghiệp Đài Loan khi đầu tư vào Malaysia. Đài Loan, nhà sản xuất chip lớn nhất thế giới, là nhà đầu tư lớn tại Malaysia, đặc biệt trong lĩnh vực bán dẫn quan trọng của nước này.

Trong các phát biểu sau đó trước truyền thông địa phương, ông Anwar có vẻ đã làm dịu bớt quan điểm khi nhấn mạnh Malaysia tôn trọng lập trường của Trung Quốc nhưng ủng hộ giải quyết hòa bình căng thẳng ở eo biển Đài Loan.

Vài ngày sau cuộc phỏng vấn với Al Jazeera, ông Anwar lại gây chú ý khi kêu gọi tăng cường phòng thủ tại bang Sabah trên đảo Borneo. Ông viện dẫn việc phát triển các cơ sở quân sự do Mỹ hậu thuẫn ở Philippines lân cận như một phần lý do cho việc tăng chi tiêu quốc phòng. Trước đó, chính phủ Philippines đã nâng cấp các cơ sở quân sự trên đảo Balabac, cách quần đảo Banggi và Balambangan của Malaysia 50 km. Balabac mới được thêm vào Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng Tăng cường (EDCA) giữa Washington và Manila, cho phép lực lượng Mỹ tiếp cận các địa điểm được chỉ định trong lãnh thổ Philippines.

Những phát biểu của ông Anwar đã củng cố nghi ngờ từ lâu của các nhà bình luận phương Tây rằng Malaysia đang quay lưng với phương Tây và ngả về Trung Quốc, phá vỡ chính sách trung lập truyền thống. Điều này diễn ra trong bối cảnh kinh tế Trung Quốc hiện diện ngày càng lớn tại Malaysia, với Bắc Kinh là đối tác thương mại lớn nhất của nước này. Malaysia cũng là một trong những nước tích cực nhất đón nhận đầu tư Trung Quốc, bao gồm các dự án thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường.

Lập trường có vẻ thân Trung Quốc của ông Anwar cũng nằm trong bối cảnh Malaysia khác biệt với phương Tây về các vấn đề địa chính trị khác, như xung đột ở Trung Đông. Là nước lâu nay chỉ trích Israel, Malaysia dưới thời ông Anwar đặc biệt lên tiếng phản đối chiến dịch quân sự của Israel ở Gaza.

Tuy nhiên, một số nhà phân tích phản bác ý tưởng cho rằng Malaysia đang có sự chuyển hướng chiến lược. Chee Meng Tan, trợ lý giáo sư kinh tế kinh doanh tại Đại học Nottingham Malaysia, lưu ý rằng việc Malaysia công nhận Đài Loan là “một phần của Trung Quốc” đã có từ tuyên bố chung năm 1974 mà Thủ tướng khi đó là Tun Abdul Razak ký với Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai để thiết lập quan hệ ngoại giao. “Điểm mới là phát biểu của Anwar về khả năng sử dụng vũ lực, điều mà chính sách Một Trung Quốc không đòi hỏi một cách rõ ràng”, Tan nói.

Tan cũng cho rằng phát biểu của ông Anwar cần được nhìn trong bối cảnh chuyến thăm Trung Quốc dự kiến vào tháng 9 tới, có thể ông đang cố xoa dịu Bắc Kinh. Daniel Loebell, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Northwestern (Mỹ), người nghiên cứu đầu tư Trung Quốc tại Malaysia, nhận định lập trường của ông Anwar chỉ phản ánh nhận thức hiện thực về toàn vẹn lãnh thổ. Loebell cho rằng cách nhìn của ông Anwar không khác chính sách của Malaysia, khi tin rằng việc Trung Quốc tấn công Đài Loan tương đương với việc tấn công một tổ chức nổi dậy trong biên giới của một nhà nước duy nhất.

Những bình luận sau đó của ông Anwar về căn cứ do Mỹ hậu thuẫn ở Balabac cũng có thể liên quan tới tranh chấp lâu dài giữa Malaysia và Philippines về chủ quyền Sabah. Philippines đã tuyên bố chủ quyền Sabah từ khi vùng lãnh thổ này gia nhập Malaysia năm 1963, tuyên bố mà Malaysia luôn bác bỏ. Tháng 2 năm nay, Manila tái khẳng định yêu sách này, duy trì rằng Đạo luật Vùng biển Philippines 2024 bảo lưu các yêu sách “hiện hữu và hợp lệ” của nước này với một phần Sabah. Tháng 7, Malaysia đã gửi phản đối chính thức lên Liên Hợp Quốc về yêu sách thềm lục địa mở rộng của Philippines.

Theo giáo sư Tan, bình luận của ông Anwar về việc tăng cường quân sự tại Balabac có thể là “phản xạ bảo vệ biên giới của tôi” chứ không phải cử chỉ thân Trung Quốc. Lời kêu gọi đầu tư vào phòng thủ Sabah của ông Anwar cũng diễn ra khi Malaysia tìm cách củng cố tư thế phòng thủ ở Borneo, phần lớn để tăng cường các tuyên bố chủ quyền tại Biển Đông đang tranh chấp.

Dù có lập trường ít gay gắt hơn Philippines về vấn đề Biển Đông, Malaysia vẫn duy trì quan hệ quốc phòng chặt chẽ với các cường quốc phương Tây như một cách thầm lặng đối trọng với việc Trung Quốc tăng cường quân sự tại vùng biển tranh chấp. Điều này được thể hiện qua cam kết của Malaysia với Hiệp định Phòng thủ Năm nước (FPDA), khuôn khổ an ninh đa phương cùng với Singapore, Australia, New Zealand và Anh. Dù không phải hiệp ước phòng thủ ràng buộc, FPDA yêu cầu các thành viên tham vấn lẫn nhau nếu Malaysia hoặc Singapore bị tấn công vũ trang. Malaysia cũng tạo điều kiện cho lực lượng quân sự phương Tây hiện diện trong khu vực, được các nhà phân tích cho là mang lại cho nước này khả năng răn đe thầm lặng.

Về mặt kinh tế, nhà nghiên cứu Loebell cho rằng Malaysia “duy trì quan hệ kinh tế đa dạng với nhiều quốc gia, điều này khiến nước này không bị liên kết sâu với bất kỳ cường quốc lớn nào”. Ông nghi ngờ việc Malaysia tìm cách liên kết chặt chẽ hơn với Trung Quốc, khi “Mỹ vẫn có vị thế kinh tế thuận lợi tương tự như Trung Quốc”, và “các doanh nghiệp Đài Loan vẫn tiếp tục đầu tư mạnh vào ngành công nghiệp bán dẫn của Malaysia, điều Anwar chắc chắn biết và hoan nghênh”.