Lebanon và Syria xây dựng lại quan hệ trên nền tảng bình đẳng sau sự sụp đổ của al-Assad

Beirut, Lebanon – Ngày 9/5, Thủ tướng Lebanon Nawaf Salam đã có chuyến thăm chính thức thứ hai tới thủ đô Damascus của Syria kể từ khi chế độ al-Assad sụp đổ vào năm 2024. Chuyến đi diễn ra trong bối cảnh cả Lebanon và Syria đều đang hứng chịu các cuộc tấn công từ Israel và tình trạng chiếm đóng lãnh thổ.

Giới phân tích cho rằng đây là sự tiếp nối 'khuôn khổ mới' trong quan hệ giữa hai nước, sau nhiều thập kỷ Syria gây ảnh hưởng chính trị và an ninh lên Lebanon, cũng như thời kỳ Hezbollah hỗ trợ quân sự cho Tổng thống Bashar al-Assad trong cuộc nội chiến Syria.

“Damascus đang xây dựng mối quan hệ trên cơ sở hai quốc gia có chủ quyền và bình đẳng, và đã đi kèm với các hành động thể chế như đình chỉ Hội đồng Tối cao Lebanon-Syria (vốn tượng trưng cho sự giám hộ của Syria) và thiết lập đại sứ quán hai bên,” Nanar Hawach, chuyên gia phân tích cấp cao của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế, nhận định với Al Jazeera.

Những ưu tiên mới

Tháng 12/2024, các nhóm đối lập Syria đã phát động chiến dịch đánh chiếm các khu vực do chính quyền al-Assad kiểm soát. Ngày 8/12, Bashar al-Assad rời khỏi đất nước, chấm dứt 5 thập kỷ cai trị của gia đình ông. Syria khi đó bị tàn phá nặng nề sau cuộc nội chiến, bị cô lập với cộng đồng quốc tế và chịu nhiều lệnh trừng phạt.

Sự sụp đổ của al-Assad đã thay đổi cục diện với Lebanon, theo Mounir Rabih, nhà phân tích chính trị Lebanon. “Không ai ở Lebanon nghĩ al-Assad sẽ sụp đổ và không ai ngờ ông Ahmed al-Sharaa lên nắm quyền,” ông nói.

Quan hệ phức tạp giữa Lebanon và Syria bắt nguồn từ khi hai nước hiện đại được thành lập. Năm 1976, Syria dưới thời Hafez al-Assad xâm lược Lebanon và chiếm đóng một phần cho đến năm 2005, khi các cuộc biểu tình phổ biến buộc Syria rút quân. Dù vậy, Syria vẫn duy trì ảnh hưởng thông qua các đồng minh thân cận, nhưng ảnh hưởng này suy yếu dần từ năm 2011 khi nội chiến Syria bùng nổ.

Sự sụp đổ của al-Assad đã cắt đứt tuyến đường bộ để Hezbollah nhận vũ khí và tài trợ từ Iran. Chính quyền mới của Syria, do al-Sharaa lãnh đạo, kiên quyết chống Hezbollah, đồng thời muốn đưa đất nước trở lại với cộng đồng quốc tế và đóng vai trò kinh tế quan trọng trong khu vực.

“Các ưu tiên hàng đầu của Damascus đối với Lebanon là kiểm soát và phân định biên giới, chuyển giao các tù nhân Syria bị giam giữ tại Lebanon, hồi hương người tị nạn và giải quyết vấn đề các nhân vật thân al-Assad đang lẩn trốn ở Lebanon,” Hawach cho biết.

Một trang mới

Một trong những vấn đề nổi bật là hơn 2.000 công dân Syria đang bị giam tại Lebanon. Tháng 3 vừa qua, 130 tù nhân Syria đã được chuyển từ Lebanon về Syria, nhưng hàng trăm người khác vẫn còn ở lại. Hầu hết chưa từng bị xét xử dù đã ngồi tù nhiều năm vì bế tắc chính trị và sự thờ ơ.

Sau chuyến thăm mới nhất, Thủ tướng Salam cho biết vấn đề tù nhân đã được thảo luận, cùng với việc tăng cường hợp tác song phương. “Chúng tôi đã thảo luận về việc tiếp tục giải quyết vấn đề người Syria bị giam giữ [tại Lebanon] và làm sáng tỏ số phận của những người mất tích và bị cưỡng bức giam giữ ở cả hai nước,” ông nói sau cuộc gặp al-Sharaa.

Tuy nhiên, hai vấn đề lớn khác – Hezbollah và sự xâm lấn của Israel – vẫn chưa được đưa vào chương trình nghị sự chính thức. Damascus đang tập trung vào việc phong tỏa biên giới phía mình, phá vỡ các mạng lưới buôn lậu và ủng hộ Lebanon trong nỗ lực kiểm soát vũ khí, thay vì can thiệp quân sự.

Không có thỏa thuận về Israel

Về Israel, hai nước dường như chưa thảo luận về bất kỳ hành động hoặc thỏa thuận chung nào, mà mỗi nước tập trung vào ổn định nội bộ trước. “Beirut và Damascus có chung lợi ích thực sự trong việc đẩy lùi sự mở rộng lãnh thổ của Israel, nhưng hiện không có sự phối hợp có cấu trúc nào giữa họ,” Hawach nói. Mỗi nước đều đàm phán riêng rẽ dưới sự trung gian của Mỹ.

Các cuộc tấn công của Israel vào Lebanon đã khiến gần 3.000 người thiệt mạng kể từ ngày 2/3, khi lực lượng Israel tiến sâu vào miền Nam, gây ra sự tàn phá trên diện rộng và khiến hơn 1,2 triệu người phải di dời. Một lệnh ngừng bắn được Donald Trump công bố ngày 16/4, nhưng các cuộc tấn công và lệnh sơ tán vẫn tiếp diễn.

Syria cũng không thoát khỏi các cuộc tấn công của Israel. Trong năm sau khi al-Assad sụp đổ, Israel đã không kích Syria hơn 600 lần. Ngày 17/5, Mạng lưới Nhân quyền Syria (SNHR) cáo buộc Israel đang 'từ từ sáp nhập' miền Nam Syria. Israel cũng đã chiếm thêm đất tại Cao nguyên Golan.

Chính quyền Syria tránh đối đầu trực diện với Israel và thay vào đó tận dụng vị thế quốc tế mới để củng cố sức mạnh. Tháng 11/2025, ông al-Sharaa trở thành nhà lãnh đạo Syria đầu tiên tới thăm Nhà Trắng, đánh dấu mối quan hệ đang nở rộ với Mỹ.

Ông Rabih cho rằng Israel đang cố gây chia rẽ giữa hai nước, nhưng một liên minh mới đang hình thành trong khu vực. “Thổ Nhĩ Kỳ và Saudi Arabia muốn Lebanon và Syria phối hợp,” ông nói, đồng thời cho rằng Syria và Lebanon sẽ tìm kiếm sự bảo vệ từ một liên minh rộng lớn hơn có thể thuyết phục Mỹ gây áp lực buộc Israel dừng các hành động gây hấn.

Tuy nhiên, vấn đề này nằm trong khuôn khổ khu vực rộng lớn hơn. Hiện tại, Lebanon và Syria dường như đang vận hành trên nền tảng bình đẳng, bất chấp quá khứ Syria từng thống trị nước láng giềng nhỏ hơn. “Lebanon không phải là ưu tiên hàng đầu ở Damascus lúc này,” Hawach kết luận. “Chính quyền mới đang tập trung vào ổn định Syria, quản lý vấn đề Israel và đảm bảo nguồn tài chính tái thiết.”