Vào tháng 1-2020, một du khách người Đức đi nghỉ tại quần đảo Canary trở thành ca COVID-19 đầu tiên của Tây Ban Nha. Người này từng tiếp xúc với một nữ doanh nhân Trung Quốc nhiễm virus tại Đức trước khi bay đến quần đảo. Sự kiện này đã báo trước một quy luật xuyên suốt đại dịch: mầm bệnh di chuyển nhanh theo đúng lộ trình của các du khách giàu, doanh nhân và tầng lớp tinh hoa quốc tế.
Trong những tháng đầu COVID-19, virus thường được gắn với sự di chuyển của giới thượng lưu: kỳ nghỉ trượt tuyết, chuyến công tác đến Vũ Hán, hay những chuyến du thuyền hạng sang trở thành phương tiện truyền bệnh. Theo nhà khoa học Bjorn Thor Arnarson trên tạp chí Scientific Reports, “giao thông vận tải là thứ cần thiết để phân phối virus đến những nơi mới”. Những người có khả năng di chuyển xuyên biên giới dễ dàng nhất phần lớn thuộc tầng lớp giàu có.
Động thái này tạo ra những nhận thức kỳ lạ trong công chúng. Tại Mexico, Thống đốc Luis Miguel Barbosa từng tuyên bố gây tranh cãi: “Nếu bạn giàu, bạn có nguy cơ; nếu bạn nghèo, bạn không. Người nghèo, chúng tôi miễn nhiễm.” Phát biểu vô lý, nhưng phản ánh một hiện tượng có thật: nhiều chủ ngân hàng giàu nhất Mexico trở về từ chuyến trượt tuyết ở Vail, Colorado, mang theo virus. Khi cơ quan y tế cố gắng liên lạc một số người trong nhóm, nhiều người không hồi đáp.
Tuy nhiên, bệnh tật liên quan đến di chuyển của giới thượng lưu hiếm khi chỉ giới hạn ở họ. Các quan chức y tế công cộng nhanh chóng thấy một nghịch lý quen thuộc: du khách giàu thường đẩy nhanh sự lây lan quốc tế của dịch bệnh, nhưng chính người dân nghèo lại chịu thiệt hại nhiều nhất khi dịch bùng phát. Trong đại dịch COVID-19, gia đình giàu kéo nhau về nhà thứ hai, làm việc từ xa, cách ly khỏi nguồn lây; trong khi tầng lớp lao động tiếp tục làm việc trong các thành phố đông đúc, nhà máy, và sử dụng phương tiện công cộng đầy rủi ro. Người giàu mang virus qua biên giới, người nghèo hứng chịu hậu quả.
Điều này đặt ra một câu hỏi chính trị khó chịu: Liệu các xã hội giàu có có nên chịu trách nhiệm lớn hơn đối với rủi ro dịch tễ phát sinh từ sự di chuyển của giới thượng lưu? Xuất phát từ vụ việc tàu MV Hondius – một du thuyền hạng sang rời cảng Ushuaia (Argentina) ngày 1-4, chở 88 hành khách và 59 thủy thủ đoàn từ 23 quốc gia, một số trả tới 18.000 euro (21.000 USD) cho chuyến đi. Khi tàu tiếp cận quần đảo Canary hồi tháng 5, chính quyền Tây Ban Nha ban đầu từ chối cho cập cảng vì lo ngại lây virus hantavirus (có liên quan đến bảy ca xác nhận, hai ca nghi ngờ và ba ca tử vong). Sau phản đối của hành khách, một thỏa hiệp cho phép tàu neo đậu ngoài khơi Tenerife. Thống đốc quần đảo Canary, Fernando Clavijo, biện minh rằng loài gặm nhấm nhiễm bệnh trên tàu có thể truyền bệnh lên đất liền – một nỗi ám ảnh cho thấy du khách giàu có thể đưa mầm bệnh đến những nơi mà cộng đồng địa phương phải gánh chịu hậu quả.
Sau cùng, sự việc MV Hondius chỉ ra một thực tế quen thuộc của toàn cầu hóa: giới thượng lưu vẫn là những người di chuyển nhiều nhất hành tinh, nhưng hiếm khi phải đối mặt với hậu quả từ chính sự di chuyển đó. Người giàu được hồi hương để theo dõi y tế và điều trị, trong khi các khu vực có nguy cơ bùng phát dịch phải tự xoay xở với sự bất định và rủi ro.
Bài viết phản ánh quan điểm của tác giả. Quan điểm này không nhất thiết trùng với quan điểm tòa soạn Al Jazeera.
