Lầu Năm Góc phát trực tiếp thi hành án tử hình kẻ xả súng Fort Hood: Hợp pháp hay không?

Lầu Năm Góc thông báo sẽ phát trực tiếp cuộc hành quyết Nidal Malik Hasan — kẻ xả súng hàng loạt tại căn cứ Fort Hood năm 2009 — bằng hình thức xử bắn. Đây là lần đầu tiên Mỹ thực hiện việc này. Tuyên bố được đưa ra hôm thứ Năm, gây phản ứng dữ dội từ giới pháp lý khi các chuyên gia và tổ chức nhân quyền cho rằng động thái này có thể vi phạm luật pháp Mỹ và quốc tế, đặc biệt đặt trẻ vị thành niên vào nguy hiểm.

Quân đội Mỹ hiếm khi áp dụng án tử hình; lần gần nhất là treo cổ một sĩ quan năm 1961. Hình thức xử bắn còn hiếm hơn, lần cuối được quân đội sử dụng là năm 1945.

Hasan bị kết án vì tội gì?

Nidal Malik Hasan, khi đó là thiếu tá Lục quân, đã nổ súng tại một trung tâm tiếp nhận của quân đội ở Fort Hood, Texas, ngày 5/11/2009, khiến 13 người thiệt mạng và 32 người bị thương.

Một bác sĩ tâm thần quân đội xác định Hasan hành động nhằm ngăn chặn việc triển khai quân tới Afghanistan và dừng việc sát hại những người Hồi giáo. Bản thân Hasan cũng được lên kế hoạch triển khai vào cuối tháng đó.

Sau phiên tòa quân sự kéo dài, nơi Hasan gần như không tự bào chữa, bồi thẩm đoàn kết án anh ta vào tháng 7/2013 với 13 tội danh giết người có chủ đích và 32 tội danh giết người, đồng thời tuyên án tử hình.

Dù Hasan nói hành động xuất phát từ lý do tôn giáo và bị phát hiện có liên lạc với các phần tử liên kết al-Qaeda, anh ta không bị kết tội "khủng bố" vì bộ luật tư pháp quân sự Mỹ không có tội danh riêng cho hành vi này.

Tuần này, Lầu Năm Góc cho biết Tổng thống Donald Trump đã bật đèn xanh để Hasan đối mặt với đội xử bắn. Quân đội yêu cầu tổng thống phê duyệt các cuộc hành quyết, và chỉ tổng thống mới có quyền quy định phương thức cụ thể.

Hasan sẽ bị hành quyết khi nào và ở đâu?

Hôm thứ Năm, một quan chức Lầu Năm Góc nói Hasan sẽ bị hành quyết tại chính căn cứ quân sự Fort Hood, nơi anh ta giết 13 người năm 2009. Quan chức này cho biết cuộc hành quyết sẽ được phát trực tiếp.

Quyền Bộ trưởng Lục quân Adam Telle ấn định ngày hành quyết là 3/12 lúc 13 giờ địa phương (18 giờ GMT).

Hegseth đã nói gì?

Trong một cuộc phỏng vấn podcast tuần này, Hegseth nói việc phát trực tiếp sẽ có tác dụng răn đe. "Chúng tôi sẽ đảm bảo mọi người có thể xem, rằng nó công khai, vì mọi người cần hiểu rằng những việc như thế này có hậu quả nghiêm trọng", Hegseth nói với người dẫn podcast cực hữu Jack Posobiec.

Ông nói thêm thời điểm hành quyết mang tính biểu tượng: "Chúng tôi sẽ làm vào 1 giờ, đúng thời điểm hắn gây án, và sẽ là những binh sĩ cầm súng trường thực hiện đội xử bắn."

Ai thường được dự các cuộc hành quyết?

Quy định khác nhau ở 27 bang Mỹ vẫn còn án tử hình. Luật Texas cho phép tối đa 5 thân nhân gần của nạn nhân, một người hướng dẫn tâm linh, quan chức tư pháp, tuyên úy do bang chỉ định, một thẩm phán, cảnh sát trưởng và báo chí tham dự hành quyết.

Tuy nhiên, tất cả những người này phải trên 18 tuổi.

Lần hành quyết công khai cuối cùng ở Mỹ là khi nào?

Đó là ngày 14/8/1936. Rainey Bethea bị treo cổ công khai tại Owensboro, Kentucky, sau khi thú nhận cưỡng hiếp và sát hại bà Lishia Edwards, 70 tuổi.

Luật quốc tế quy định gì về hành quyết công khai?

Mỹ là bên ký kết Công ước Quốc tế về Các quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR), cấm tra tấn, trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hoặc hạ nhục. Dù công ước không cấm hoàn toàn án tử hình, nó hạn chế chặt chẽ việc sử dụng chỉ cho "những tội ác nghiêm trọng nhất" và khuyến khích bãi bỏ.

Washington phê chuẩn năm 1992 nhưng bảo lưu và tuyên bố giữ quyền áp dụng án tử hình theo cách họ thấy phù hợp.

Các chuyên gia pháp lý nói việc hành quyết công khai Hasan có thể vi phạm điều khoản cấm trừng phạt hạ nhục theo công ước. Việc phát trực tiếp cũng có khả năng bị ghi lại và chia sẻ rộng rãi.

Luật Mỹ quy định gì về người được chứng kiến hành quyết?

Luật sư nhân quyền người Anh-Mỹ Clive Stafford Smith, người từng đại diện cho các tử tù và thành lập Trung tâm Hỗ trợ Tư pháp Louisiana ở New Orleans năm 1993, gọi động thái này là "man rợ".

Ông nói một cuộc hành quyết công khai phát theo cách này sẽ vi phạm nhiều luật Mỹ cấm truyền tải tài liệu khiêu dâm, phản cảm hoặc gây sốc, đặc biệt với trẻ vị thành niên.

Không có luật liên bang duy nhất quy định ai được chứng kiến hành quyết, nhưng các bang còn án tử hình thường cấm trẻ vị thành niên. Tương tự, bộ luật tư pháp Lục quân cũng cấm trẻ vị thành niên chứng kiến hành quyết.

"Tôi đã chứng kiến sáu cuộc hành quyết và đến nay vẫn mắc PTSD [rối loạn stress sau sang chấn]", Stafford Smith nói với Al Jazeera. "Đó là cơn ác mộng, và sẽ có người phản ứng sang chấn với nó."

Smith nói nhiều thách thức pháp lý có thể xảy ra, và Lục quân sẽ phải cân nhắc nhiều yếu tố nếu tiến hành phát cuộc hành quyết. Những người phản đối có thể đặt câu hỏi quân đội Mỹ sẽ ngăn trẻ em xem livestream thế nào, và làm sao giảm mức độ ghê rợn của việc bắn Hasan dựa trên các bộ phận cơ thể bị nhắm tới.

Về việc dùng hành quyết công khai để răn đe, Stafford Smith nói điều ngược lại có thể xảy ra. Ông cho rằng nó có thể "gây thêm nhiều vụ án" và Hasan có thể bị một số người coi là "liệt sĩ".

Ông nói thêm: "Việc này có thể sẽ được đưa ra Quốc hội. Đảng Dân chủ sẽ muốn ngăn chặn. Đó sẽ là cuộc chiến thú vị."

Chính trị gia và các nhóm nhân quyền đã phản ứng thế nào?

Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Murphy gọi động thái này là "kinh tởm" và so sánh với các cuộc hành quyết do tổ chức Nhà nước Hồi giáo (ISIL) thực hiện. "Tôi hiểu rằng ở đất nước này chúng ta có án tử hình, nhưng hành quyết công khai là thời trung cổ", ông nói với CNN.

Amnesty International Australia nói tuyên bố của Hegseth thể hiện "sự coi thường phẩm giá con người đáng kinh ngạc" và kêu gọi Melbourne can thiệp.

Trong khi đó, cơ quan kiểm duyệt quốc gia New Zealand nói với các nhóm nhân quyền thúc giục họ phản đối rằng họ không có thẩm quyền ngăn người dùng internet xem livestream — dấu hiệu cho thấy các chính phủ tìm cách hạn chế truy cập có thể gặp trở ngại.