Làn sóng biểu tình lan rộng, thách thức quyền lực của Thủ tướng Modi

Tháng 10 này, Ấn Độ đang chứng kiến làn sóng biểu tình lan rộng với quy mô và sự đa dạng chưa từng thấy. Từ thủ đô New Delhi đến Mumbai, nhiều nhóm người dân khác nhau đang đồng loạt xuống đường, biến những bất bình riêng lẻ thành một tiếng nói chung thách thức quyền lực đương nhiệm.

Trở lại đường phố từ đầu tháng, những người ủng hộ Đảng Cockroach Janta (CJP) đã tổ chức các hoạt động bất tuân dân sự bất bạo động nhân kỷ niệm 157 năm ngày sinh Mahatma Gandhi. Không khí mang màu sắc lễ hội với sự tham gia đông đảo của sinh viên, nhiều nhóm phụ nữ và nam giới trẻ tuổi cùng hô vang khẩu hiệu, tập trung vào một yêu cầu duy nhất: Chánh thanh tra bầu cử Ấn Độ Gyanesh Kumar phải từ chức với cáo buộc thao túng danh sách cử tri có lợi cho đảng Bharatiya Janata (BJP) của Thủ tướng Narendra Modi.

Cùng lúc, tại Delhi, sinh viên và các nhóm thanh niên đã xuống đường phản đối tình trạng mất an toàn của phụ nữ sau vụ một nữ sinh 17 tuổi bị cáo buộc hiếp tập thể tại công viên Aastha Kunj, phía đông nam thành phố. Ba nghi phạm trong vụ việc được cho là đã giả danh cảnh sát. Tại Mumbai, cha mẹ của Sahil Wakode, sinh viên năm hai ngành kỹ thuật tại Học viện Công nghệ Ấn Độ (IIT) Bombay, đã bắt đầu tuyệt thực vô thời hạn sau khi con trai họ qua đời do tự tử hồi đầu tháng. Họ yêu cầu bắt giữ các giáo viên liên quan và cáo buộc con trai bị quấy rối nghiêm trọng dựa trên giai cấp.

Tại Pune, các thí sinh dự tuyển vào Ủy ban Dịch vụ Công Maharashtra cũng đang biểu tình, đòi chủ tịch ủy ban từ chức với nhiều lo ngại về bất thường trong kỳ thi, thiếu minh bạch và tình trạng không chắc chắn về kết quả.

Những người không trực tiếp xuống đường lại dành phần lớn thời gian trước màn hình máy tính hoặc điện thoại, theo dõi và bày tỏ quan điểm qua các nền tảng trực tuyến với nhiều cung bậc cảm xúc từ lạc quan, bi quan đến phẫn nộ.

Sự hội tụ đột ngột của các cuộc biểu tình này đã đặt chính quyền Thủ tướng Modi vào thế gọng kìm của bất ổn trong nước. Các làn sóng bất mãn chồng lấn đánh dấu sự chuyển biến trong tâm lý quốc gia, phần nào thống nhất một bộ phận thế hệ trẻ vốn phân tán, tiếp thêm năng lượng cho các đảng đối lập và biến những khiếu nại riêng lẻ thành một phong trào có độ hiện diện cao mà chính quyền khó kiểm soát.

Cùng thời điểm, trung tâm Delhi và một số khu vực ở Mumbai được đặt trong tình trạng phong tỏa với an ninh dày đặc, kể cả trong ngày Gandhi Jayanti, làm trầm trọng thêm vấn đề hình ảnh. Theo giới phân tích, Thủ tướng Modi dường như đang phải dựa vào biện pháp cứng rắn thay vì tính chính danh từ lá phiếu như trước đây.

Suốt thời gian dài trong sự nghiệp chính trị, ông Modi từng nắm giữ đồng thời cả tính chính danh qua bầu cử lẫn quyền kiểm soát các thể chế. Giai đoạn đó nay đã khép lại khi ông không còn nhận được sự ủng hộ như năm 2014, và không còn thể chế nào — truyền thông, quốc hội, ủy ban bầu cử hay tư pháp — đủ khả năng hấp thụ những cú sốc thay cho ông.

Các cuộc biểu tình tuy khác nhau về xuất phát điểm nhưng có chung một yêu cầu: quyền lực phải đi kèm trách nhiệm. Chánh thanh tra bầu cử, các giáo viên thuộc tầng lớp trên tại IIT Bombay và những kẻ giả danh cảnh sát trong vụ hiếp tập thể đều đang bị đưa vào cùng một cuộc mặc khải trách nhiệm.

Sau thắng lợi đầu tiên của CJP hồi tháng 7, dẫn đến việc Bộ trưởng Giáo dục Dharmendra Pradhan từ chức, ông Modi được cho là đã thu mình hơn trong phòng làm việc, phần nào mất đi sự tự tin vốn có. Những chỉ trích lan truyền trên mạng xã hội qua các video ngắn và meme được xem như những vết cắt dần làm xói mòn hình ảnh của ông. Theo giới quan sát, những rạn nứt đầu tiên trong chính quyền không đến từ một thất bại bầu cử, mà từ thời điểm sinh viên bình thường thôi tin rằng không thể làm gì để thay đổi.

Đợt biểu tình mới này, lần thứ hai trong vòng ba tháng, đang thách thức tính tất yếu trong quyền lực của ông Modi. Các cuộc biểu tình trên toàn quốc dự kiến tiếp diễn suốt tháng 10. Bên cạnh các nhóm như CJP, các đảng đối lập Ấn Độ sẽ tổ chức năm cuộc tuần hành lớn trên cả nước. Ngoài yêu cầu ông Gyanesh Kumar từ chức, các đảng còn muốn quay trở lại bỏ phiếu bằng giấy thay vì máy bỏ phiếu điện tử (EVM), với lý do bỏ phiếu điện tử khiến việc ghi nhận và kiểm phiếu dễ bị can thiệp. Lãnh đạo đối lập Rahul Gandhi cáo buộc ông Kumar phạm tội phản quốc và cảnh báo sẽ có hậu quả một khi ông này bị miễn nhiệm.Trong khi đó, Thủ tướng Modi chưa có dấu hiệu nhượng bộ. Ông bắt đầu ngày mới tại khu tưởng niệm Gandhi, đặt hoa trước nhà lãnh đạo bất bạo động, trong lúc lực lượng bán quân sự và xe chống bạo động được triển khai khắp Delhi và Mumbai để ngăn người biểu tình tụ tập. Các tuyến đường dẫn đến Jantar Mantar ở New Delhi — địa điểm biểu tình được chỉ định — bị rào chắn. Những người vượt qua được rào chắn bị cảnh sát giữ lại. Hàng loạt vụ bắt giữ diễn ra trong ngày thứ Sáu và tiếp tục trong ngày thứ Bảy, nhưng người biểu tình vẫn quay trở lại các điểm tập kết để tiếp tục đưa ra yêu cầu.

Giới quan sát nhận định chính quyền đang sử dụng trở lại một số công cụ đàn áp mà Gandhi từng dành cả đời chính trị để chống lại: hạn chế tụ tập công cộng, giới nghiêm, giam giữ phòng ngừa và kiểm soát bất đồng chính kiến. Khi vị thế quyền lực trở nên bấp bênh hơn, chính quyền càng dựa vào sức mạnh cứng rắn.

Những ngày tới, chính quyền có thể giải tán đường phố, bắt giữ người biểu tình, tịch thu biểu ngữ và dập tắt tiếng nói bất đồng. Nhưng điều khó có thể làm được, ít nhất là trong dài hạn, là buộc cử tri Ấn Độ tin rằng quyền lực là chính đáng chỉ vì nó mạnh.

Trong một nền dân chủ đang mệt mỏi như Ấn Độ, nơi các thể chế chịu sức ép từ quyền lực không được kiểm soát, hình ảnh người dân nổi lên trong muôn vàn cuộc phản kháng được xem là một trong những điều đáng chú ý nhất. Tháng của các cuộc biểu tình được dự báo sẽ hỗn loạn, ồn ào và khó đoán định. Phong trào trẻ này mang năng lượng thị giác đặc biệt, dễ khơi gợi sự lãng mạn hóa về sự thuần khiết, sức sống tuổi trẻ hay cơn giận dữ rực cháy.

Tuy nhiên, theo giới phân tích, sẽ là sai lầm nếu lãng mạn hóa hoặc đóng khung nền văn hóa biểu tình mới của Ấn Độ vào một khuôn mẫu cứng nhắc. Nó là điều gì đó hơn thế, và hiếm có: còn dang dở.

Quan điểm trong bài viết này là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.