Khủng hoảng nhiên liệu Nga mở đường cho dầu Iran vào Trung Á

Các quốc gia Trung Á đã bắt đầu mua dầu từ Iran trong bối cảnh nguồn cung nhiên liệu Nga – vốn là nguồn phụ thuộc lâu năm của khu vực – đang cạn kiệt do các cuộc tấn công ngày càng gia tăng của Ukraine nhằm làm suy yếu nỗ lực chiến tranh của Moscow.

Hồi tháng 8, Tajikistan thông báo đang nhận dầu và các sản phẩm dầu từ Iran khi Dushanbe đối mặt với tình trạng bất định về nguồn cung nhiên liệu từ Nga. Tehran cũng đồng ý thành lập một nhà máy lọc dầu chung tại Kyrgyzstan và cung cấp dầu thô cho nước này.

Moscow đang đối mặt với tình trạng thiếu nhiên liệu do các cuộc không kích bằng UAV của Ukraine nhắm vào các nhà máy lọc dầu, trong khi cuộc chiến của Nga ở nước láng giềng vẫn tiếp diễn.

Liệu cuộc khủng hoảng nhiên liệu Nga có mở ra cơ hội mới cho dầu Iran ở Trung Á?

Những nước Trung Á nào bị ảnh hưởng?

Chiến dịch của Ukraine nhằm vào hạ tầng năng lượng Nga đã gây hoang mang tại các nước Trung Á như Tajikistan và Kyrgyzstan, vốn phụ thuộc vào Moscow về dầu và các sản phẩm dầu.

Tajikistan theo truyền thống nhập tới 80% sản phẩm dầu từ Nga. Kyrgyzstan cũng phụ thuộc vào nhập khẩu sản phẩm dầu, với hơn 90% xăng đến từ Nga.

“Họ là những nước bị tổn thương nhất”, Galiya Ibragimova, chuyên gia về Trung Á tại Carnegie Politika có trụ sở ở Berlin, nói với Al Jazeera hồi tháng 8.

Kyrgyzstan là thành viên của Liên minh Kinh tế Á – Âu, khối thương mại tự do gồm 5 quốc gia thuộc Liên Xô cũ do Nga chi phối. Tajikistan không thuộc khối này nhưng từng mua nhiên liệu Nga với giá ưu đãi như “khoản thanh toán cho lòng trung thành chính trị”, theo Ibragimova.

Trong khi đó, Kazakhstan có ba nhà máy lọc dầu lớn từ thời Liên Xô, song giá nhiên liệu trong nước đã tăng 15,6% trong năm nay. Uzbekistan ít phụ thuộc hơn vào năng lượng Nga với sản lượng nội địa có thể đạt 100.000 tấn sản phẩm dầu mỗi tháng, đáp ứng phần lớn nhu cầu, nhưng do nhu cầu từ các nước láng giềng tăng, nước này cũng buộc phải đa dạng hóa nhập khẩu và bắt đầu thỏa thuận với các nước như Georgia và Iraq.

Vì sao Nga khủng hoảng nhiên liệu?

Nga đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhiên liệu nghiêm trọng sau khi các cuộc không kích bằng UAV của Kiev – nhằm làm suy giảm khả năng duy trì cuộc xâm lược Ukraine – đã vô hiệu hóa ước tính từ một phần tư đến một nửa tổng công suất lọc dầu của nước này.

Để đối phó, Nga đã áp đặt chế độ phân phối nhiên liệu. Việc bán thường bị giới hạn khoảng 20–30 lít mỗi xe, người lái phải bơm trực tiếp vào bình nhiên liệu và phần lớn bị cấm đổ vào can. Trước đó, chính phủ đã cấm xuất khẩu xăng và nhiên liệu máy bay; hiện đang cân nhắc cấm cả xuất khẩu dầu diesel. Cơ quan chức năng đã nới lỏng quy định về chất lượng nhiên liệu, tạm thời cho phép sử dụng nhiên liệu phẩm cấp thấp hơn cho thị trường nội địa.

Tình trạng khẩn cấp cũng được ban bố tại Crimea – vùng lãnh thổ Nga sáp nhập từ Ukraine năm 2014. Một công ty dầu do Nga sở hữu tại Ấn Độ là Nayara Energy được cho là đã bán sản phẩm dầu cho Nga.

Tổng thống Nga Vladimir Putin thừa nhận cuộc khủng hoảng nhưng tỏ ra không muốn chấm dứt chiến tranh ở Ukraine và khẳng định tình hình trong tầm kiểm soát. “Những cuộc tấn công vào các cơ sở của chúng tôi chắc chắn gây ra vấn đề – điều đó rõ ràng. Hiện chúng tôi thấy tình trạng thiếu hụt nhất định, dù tôi cho rằng chưa đến mức nghiêm trọng”, ông nói. “Trước hết, chúng tôi phải nhanh chóng và đáng kể tăng sản xuất các hệ thống phòng không cần thiết nhất. Chúng tôi cũng phải tiếp tục cải tiến chúng… Việc sửa chữa tại các nhà máy lọc dầu phải được hoàn thành nhanh hơn”.

Iran đang giúp Trung Á như thế nào?

Giữa lúc Nga thiếu nhiên liệu, các nước Trung Á như Tajikistan đã bắt đầu ký kết thỏa thuận với Iran.

Hồi tháng 8, Bộ Năng lượng và Tài nguyên Nước Tajikistan nói với hãng tin Asia-Plus rằng nước này đang nhận dầu và sản phẩm dầu từ Iran. Bộ này không tiết lộ tuyến vận chuyển nhưng Tajikistan dự kiến nhận 2,55 triệu tấn dầu và sản phẩm dầu từ Iran.

Ngoài Tajikistan, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian hoan nghênh đề xuất của Kyrgyzstan về việc thành lập nhà máy lọc dầu chung tại nước Trung Á này, theo báo cáo của hãng tin Tasnim (Iran). Theo thỏa thuận, ông Pezeshkian nói: “Dầu thô cần cho nhà máy lọc dầu có thể do Iran cung cấp, và sản phẩm có thể được chia cho hai bên”.

Xuất khẩu dầu sang Trung Á có giúp được Iran?

Chiến tranh của Mỹ và Israel với Iran đã ảnh hưởng đến doanh thu dầu của Tehran. Dữ liệu do Trung tâm Thống kê Iran công bố hồi tháng 9 cho thấy GDP giảm 10,1% so với cùng kỳ trong giai đoạn từ 21/3 đến 20/6, quý đầu tiên theo lịch Ba Tư.

Khả năng bán dầu thô của Tehran cũng bị thu hẹp nghiêm trọng bởi lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran, được áp đặt trong phần lớn thời gian chiến tranh bắt đầu từ cuối tháng 2. Sản lượng dầu thô và condensate của Iran giảm từ khoảng 2 triệu thùng/ngày trong tháng 3 xuống còn khoảng 740.000 thùng/ngày trong tháng 7 và chỉ còn 220.000–255.000 thùng/ngày trong tháng 8, theo ước tính của Kpler và Vortexa.

TankerTrackers.com nói với Reuters hồi tháng 9 rằng 29 tàu chở dầu, với 36,11 triệu thùng dầu thô, bị mắc kẹt ở eo biển Hormuz. Vortexa ước tính tổng lượng dầu thô Iran trên biển đã giảm từ 135 triệu thùng cuối tháng 7 xuống 107 triệu thùng vào cuối tháng 8.

Trước những thách thức này, Iran đang xoay xở tìm thị trường mới để buôn bán dầu. Theo giới phân tích, tình trạng thiếu nhiên liệu của Nga đã mở ra cơ hội mới cho Iran ở Trung Á, ít nhất trong ngắn hạn.

Dầu Iran đến Tajikistan và Kyrgyzstan bằng cách nào?

Iran không có biên giới chung với cả hai nước. Để đến Tajikistan, “dầu và sản phẩm tinh chế của Iran phải đi qua Turkmenistan và Uzbekistan bằng đường sắt”, theo Frederic Schneider, chuyên gia cấp cao không thường trú tại Hội đồng Trung Đông về Các vấn đề Toàn cầu. Để đến Kyrgyzstan, dầu Iran cũng cần đi qua Turkmenistan và Uzbekistan.

Vận chuyển dầu với Iran có bền vững về logistics?

Theo Schneider, điều này khó xảy ra. “Cơ hội này [cho Iran] phụ thuộc vào việc Ukraine tiếp tục tập kích các nhà máy lọc dầu của Nga, điều dường như khó xảy ra, cả vì năng lực tấn công của Ukraine suy giảm lẫn việc chính phủ Mỹ yêu cầu dừng các cuộc tấn công vì gây quá nhiều áp lực lên thị trường dầu toàn cầu”, ông nói với Al Jazeera.

Ông lưu ý Tổng thống Mỹ Donald Trump đã nhiều lần thúc ép Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy trong tháng 9 về một “thỏa thuận đình chiến năng lượng” với Nga, khi giá dầu diesel trở thành vấn đề chính trị cho ông Trump trước bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tại Mỹ.

“Các thỏa thuận đình chiến đó đến nay đổ vỡ trong vài giờ, nhưng hướng đi đã rõ. Khi các cuộc tấn công dừng lại, hoặc khi Nga sửa chữa xong các nhà máy, nhiên liệu Nga sẽ trở lại Trung Á miễn thuế theo các thỏa thuận của Liên minh Kinh tế Á – Âu, và Iran sẽ khó cạnh tranh về giá”, ông nói.

Theo ông, logistics cũng có lợi cho Nga trong việc nhập khẩu dầu đến các nước như Tajikistan và Kyrgyzstan, bởi Nga có chung biên giới với cả hai, khác với Iran. “Yêu cầu của Tajikistan [về dầu] sẽ cần khoảng 51.000 toa xe đường sắt, và nhà máy lọc dầu chính của nước này ở Dangara chưa từng hoạt động thương mại quy mô lớn. Nga thì có hạ tầng logistics, đường ống, tuyến đường sắt và hợp đồng cung ứng cho khu vực trong nhiều thập kỷ”, Schneider nói.

Trung Á có đủ lớn để bù đắp thiệt hại ở Hormuz?

Theo Schneider, câu trả lời là không. Nhu cầu tổng cộng của Tajikistan chỉ khoảng 50.000 thùng/ngày, quá nhỏ so với 1,7 triệu thùng/ngày Iran xuất khẩu bằng đường biển một năm trước. Trung Quốc báo cáo thương mại hai chiều với Iran đạt 9,96 tỷ USD trong năm 2025, chưa gồm khoảng 31,2 tỷ USD dầu Iran, theo Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ – Trung.

“Điều này cho thấy Trung Á có thể là đầu ra hữu ích cho dầu diesel và xăng của Iran, nhưng không thể thay thế thị trường Trung Quốc”, ông nói. Đối với Tehran, tầm quan trọng của Trung Á phụ thuộc vào diễn biến chiến tranh Mỹ – Israel với Iran, và Tehran cũng cần giữ quan hệ tốt với Nga, đối tác chiến lược sâu sắc.

“Iran không thể để bị nhìn nhận là giành khách hàng của Nga quá quyết liệt, nên họ sẽ thể hiện mình là nhà cung cấp tạm thời, điều này lại hạn chế mức thu nhập ở khu vực”, Schneider nói.

Trung Á đối mặt rủi ro nào khác?

Schneider cảnh báo các nước Trung Á có thể bị Washington áp lệnh trừng phạt thứ cấp liên quan đến Iran. “Về mặt pháp lý, các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ áp dụng với bất kỳ công ty hoặc ngân hàng nước ngoài nào thực hiện giao dịch đáng kể trong lĩnh vực dầu khí Iran, dù ở đâu, và Bộ Tài chính Mỹ đã mở rộng danh mục hành vi có thể bị trừng phạt trong tháng 8. Một quan chức Bộ Tài chính đã công khai cảnh báo bất kỳ ai tham gia giao dịch này ‘tự chuốc lấy rủi ro’”, ông lưu ý.

Tuy nhiên, Schneider cho rằng về mặt chính trị, Mỹ khó có thể trừng phạt chính phủ các nước Trung Á. “Trung Á là đấu trường của một ‘Ván cờ lớn’ mới giữa Nga, Trung Quốc và Mỹ, và Washington đang tranh thủ khu vực mạnh hơn bất kỳ thời điểm nào kể từ thập niên 1990, chủ yếu vì khoáng sản quan trọng. Riêng Kazakhstan nắm khoảng một nửa số khoáng sản Mỹ xếp loại quan trọng, gồm uranium và wolfram”, ông nói.

“Trừng phạt một chính phủ Trung Á vì mua nhiên liệu từ Iran sẽ đẩy họ trở lại gần hơn với Nga và Trung Quốc. Điều tôi kỳ vọng thay vào đó là các lệnh nhắm mục tiêu vào từng thương nhân, đơn vị vận hành đường sắt và logistics, các ngân hàng nhỏ hơn, kết hợp áp lực âm thầm lên các ngân hàng đại lý trong khu vực. Chỉ riêng điều đó đủ làm tăng chi phí và khiến giao dịch chậm lại, nhưng cái giá là các nước này sẽ tăng cường nỗ lực tách khỏi kinh tế và tài chính Mỹ”, ông nhận định.