Khủng hoảng Mali có thể lan rộng ra toàn bộ vùng Sahel

Gần chín tháng kể từ khi các nhóm nổi dậy áp đặt lệnh phong tỏa nhiên liệu đối với thủ đô Bamako của Mali, cuộc xung đột đã leo thang nghiêm trọng vào cuối tháng 4 vừa qua. Nhóm Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) có liên hệ với al-Qaeda, cùng với các thành viên của phong trào ly khai Tuareg, đã phối hợp tấn công quân đội Mali và đồng minh Nga (Lực lượng châu Phi, trước đây là Wagner), khiến Bộ trưởng Quốc phòng Mali Sadio Camara thiệt mạng.

Các tay súng nổi dậy đã chiếm quyền kiểm soát các căn cứ quân sự, tái chiếm thành phố Kidal lớn nhất phía bắc và thắt chặt phong tỏa Bamako. Cuộc tấn công mới nhất này là một phần trong chuỗi các cuộc nổi dậy kéo dài tại vùng đất mà người Tuareg gọi là Azawad, bao gồm các khu vực Timbuktu, Taoudenit, Kidal và Gao, nơi phần lớn cư dân là người Tuareg.

Cuộc khủng hoảng hiện nay càng trở nên trầm trọng hơn do sự suy yếu của nhà nước Mali sau cuộc đảo chính năm 2021 và sự can thiệp của nước ngoài. Trong bối cảnh thiếu vắng những nỗ lực nghiêm túc nhằm giải quyết, tình trạng bất ổn có thể lan rộng ra toàn bộ vùng Sahel.

Kể từ khi tuyên bố độc lập khỏi Pháp vào năm 1960, miền bắc Mali đã liên tục chứng kiến những biến động khi cộng đồng người Tuareg địa phương đòi quyền tự quyết. Cách đây 14 năm, các nhóm Tuareg liên minh với các nhóm liên kết với al-Qaeda đã phát động một cuộc nổi dậy khác. Chúng đã chiếm được một số thành phố ở miền bắc Mali, và nếu không có sự can thiệp quân sự của Pháp vào năm 2013, chúng đã có thể tiến vào Bamako.

Hai chiến dịch của Pháp đã làm suy yếu các phong trào Tuareg và các nhóm liên kết với al-Qaeda. Điều này đã thuyết phục họ tham gia đàm phán với chính phủ, cuối cùng dẫn đến việc ký kết Hiệp định Algiers vào năm 2015.

Một trong những điều khoản nổi bật nhất của thỏa thuận này là phân cấp quyền lực tại khu vực Azawad, trao cho các nhà lãnh đạo địa phương nhiều quyền lực hơn. Thông qua thỏa thuận này, chính phủ Mali đã bảo đảm toàn vẹn lãnh thổ của đất nước để đổi lấy những cam kết như tăng cường phát triển ở Azawad, đưa các tay súng ly khai vào quân đội và bổ nhiệm các thủ lĩnh của họ vào các vị trí chính trị.

Các hiệp định này đã giúp duy trì sự ổn định tương đối ở Mali và vùng Sahel bằng cách ngăn chặn các nguồn căng thẳng và lời kêu gọi ly khai. Tuy nhiên, hòa bình không kéo dài lâu. Nhiều thách thức nổi lên, quan trọng nhất là chính phủ không thực hiện các cam kết triển khai các dự án phát triển ở miền bắc.

Tình hình trở nên tồi tệ hơn sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021 do Tướng Assimi Goita lãnh đạo. Pháp, Algeria và các thành viên của Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) đã từ chối công nhận chính quyền mới ở Bamako. Kết quả là vào năm 2022, chính phủ quân sự đã trục xuất quân đội Pháp và đến năm 2024 thì bãi bỏ Hiệp định Algiers. Sau đó, thay vì ngoại giao và đối thoại, chính phủ đã áp dụng cách tiếp cận quân sự hóa để kiểm soát miền bắc đang nổi loạn.

Các bước đi này đã làm căng thẳng quan hệ của Mali với Mauritanie, Algeria và Pháp, khi Bamako cáo buộc các nước này cung cấp hỗ trợ hậu cần cho quân nổi dậy và can thiệp vào công việc nội bộ. Do đó, nhà nước Mali bị suy yếu cả về quân sự lẫn kinh tế, khi sự phối hợp quân sự và thương mại với các nước láng giềng suy giảm.

JNIM và các phong trào ly khai đã lợi dụng tình hình. Chúng tìm cách bóp nghẹt thủ đô bằng cách tấn công các tuyến giao thông huyết mạch nơi phần lớn hàng hóa xuất nhập khẩu được vận chuyển. Chúng làm gián đoạn nguồn cung xăng dầu từ Senegal và Bờ Biển Ngà, đồng thời bắt đầu tấn công các xe tải chở thực phẩm của Maroc đi qua Mauritanie.

Giống như năm 2012, liên minh giữa các phong trào Tuareg và các nhóm liên kết với al-Qaeda đã tỏ ra thành công. Chúng đã đánh bại quân đội Mali, chiếm thêm lãnh thổ và hoạt động tự do gần Bamako.

Lần này, các lực lượng nước ngoài đã không thể giúp đỡ quân đội Mali, khi các đồng minh Nga buộc phải rút lui sau cuộc tấn công vào cuối tháng 4. Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ đã thấy sự tham gia của mình vào Mali ngày càng tăng trong bối cảnh bất ổn gia tăng. Đầu tháng 5, sau các cuộc tấn công vào quân đội Mali, Ankara đã ký một số thỏa thuận quốc phòng với chính phủ quân sự Mali.

Mối nguy hiểm ở đây là cuộc khủng hoảng Mali có thể không chỉ giới hạn trong cuộc khủng hoảng chính trị giữa chính phủ và các phong trào ly khai. Nó cũng có thể kéo theo nhiều sự can thiệp của nước ngoài hơn khi các đối thủ cạnh tranh khu vực và toàn cầu chuyển sang lãnh thổ Mali. Ngoài ra, liên minh giữa các phong trào Azawadi và các nhóm liên kết với al-Qaeda có thể là một quả bom hẹn giờ. Có những mâu thuẫn rõ ràng trong mối quan hệ này, vì hai bên không có điểm chung nào ngoài việc đồng ý lật đổ chế độ quân sự ở Bamako. Do đó, một cuộc chiến trong tương lai ở miền bắc giữa các phong trào Azawadi và các nhóm Hồi giáo là rất có thể xảy ra.

Cuộc khủng hoảng Mali chắc chắn có tác động khu vực. Cuộc khủng hoảng nhân đạo đang diễn ra có thể gây ra một làn sóng di cư lớn sang châu Âu và Bắc Mỹ. Tình trạng bất ổn tiếp diễn ở miền bắc có thể mở ra thêm không gian cho sự phát triển của các phong trào cực đoan, chúng có thể mở rộng các cuộc tấn công trên khắp khu vực. Do đó, cuộc khủng hoảng Mali có thể trở thành mối đe dọa an ninh trực tiếp đối với các nước láng giềng, khu vực và thế giới.

Trong tình hình hiện tại, không bên nào có thể giành được chiến thắng quân sự quyết định. Vì vậy, giải pháp cho cuộc xung đột chỉ có thể đạt được thông qua đối thoại và thương lượng. Bamako cần xem xét nghiêm túc những bất bình của cộng đồng người Tuareg ở miền bắc và các yêu cầu của họ. Các nước láng giềng và các cường quốc khu vực cần đưa các bên đến bàn đàm phán và tìm kiếm giải pháp hòa bình cho cuộc khủng hoảng này. Trước mối đe dọa lan rộng trong khu vực, không còn thời gian để lãng phí.