Khói cháy rừng: Gánh nặng tử vong thầm lặng đang gia tăng

Khói từ các vụ cháy rừng đã trở thành một gánh nặng sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng. Theo một nghiên cứu công bố trên tạp chí Lancet năm 2024, khói từ các vụ cháy đất đai giết chết 1,5 triệu người mỗi năm, con số này nhiều hơn tổng số ca tử vong do lũ lụt, hỏa hoạn, bão và nắng nóng cộng lại. Khói chứa đầy khí độc gây viêm đường hô hấp và các hạt siêu nhỏ có thể xâm nhập vào phổi, theo dòng máu tác động đến mọi cơ quan trong cơ thể.

Các nhà khoa học đang chạy đua để tìm hiểu mối liên hệ phức tạp giữa việc tiếp xúc với khói và tỷ lệ tử vong. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature năm ngoái cho thấy khói từ các vụ cháy rừng tại Canada năm 2023 đã gây ra 82.000 ca tử vong sớm, trong đó gió không thuận đã đẩy một phần ba gánh nặng tử vong sang Mỹ và một phần tư sang châu Âu. Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện khoảng 10% lượng bụi mịn (PM2.5) tại Anh đến từ sinh khối đốt cháy ở nước ngoài.

Mùa cháy rừng năm nay đang có những dấu hiệu đáng lo ngại. Tại Canada, các vụ cháy rừng ở Ontario và Lãnh thổ Tây Bắc đã khiến thủ đô Toronto hứng chịu bầu trời màu cam “gần như hậu tận thế” và chất lượng không khí trở thành tệ nhất thế giới trong số các thành phố lớn vào tháng trước. Bác sĩ Erin O’Connor, người điều hành khoa cấp cứu của Mạng lưới Y tế Đại học Toronto, cho biết số bệnh nhân có triệu chứng dị ứng và khó thở tăng lên rõ rệt.

Tại châu Âu, mặc dù các đám cháy lớn được dập tắt ở gần Madrid và Bordeaux, khói chủ yếu bị thổi bay khỏi nơi đông dân cư. Tuy nhiên, nồng độ bụi mịn hàng ngày vẫn tăng cao trên khắp Nam Âu, đạt mức 342 microgram trên mét khối (μg/m³) ở Bordeaux vào ngày 24/7 và 486 μg/m³ ở Limoges một ngày sau đó.

Bắc Mỹ không may mắn như vậy. Gió thổi về phía nam và đông nam từ các khu rừng ở Ontario và Lãnh thổ Tây Bắc đã khiến ít nhất 36 triệu người phải hít thở bầu không khí ô nhiễm với nồng độ PM2.5 “rất không lành mạnh” vượt quá 125,5 μg/m³ vào ngày 16/7. Có ít nhất 10 triệu người tiếp xúc với mức hơn 250 μg/m³, mức ô nhiễm mà New Delhi chỉ có thể thấy không quá tám lần trong năm ngoái.

Trong một vùng ngoại ô yên tĩnh của Duluth, bang Minnesota (Mỹ), cặp vợ chồng Jae Jeon và Dan McClelland, những người trồng hoa cung cấp cho đám cưới, đã trải qua cảnh tượng khói đặc bao phủ. “Cảm giác như đang làm việc trong một vùng chiến sự. Khi tôi ra ngoài, tôi không thể thở và phải đeo khẩu trang nhưng vẫn rất đau đớn. Chỉ vài phút là bắt đầu đau đầu”, Jae Jeon kể. Phân tích cho thấy khoảng 12.000 người ở tây Duluth đã tiếp xúc với mức PM2.5 trung bình lên tới 541 μg/m³, cao hơn bất kỳ nơi nào khác ở Bắc Mỹ.

Biến đổi khí hậu đã khiến thời tiết cháy rừng tháng trước có khả năng xảy ra cao gấp đôi ở Canada và Pháp, và gấp 20 lần ở Tây Ban Nha. Các nhà khoa học cho biết so với các nguồn PM2.5 khác như nhà máy hay ô tô, khói cháy rừng chứa nhiều hợp chất hữu cơ hơn gây viêm nhiễm và nồng độ hạt siêu mịn cao hơn, xâm nhập sâu vào phổi. Một nghiên cứu trên tạp chí Nature Communications năm 2021 cho thấy PM2.5 từ khói cháy rừng có hại hơn tới 10 lần trong ngắn hạn.

Các chuyên gia khuyến cáo khi khói cháy rừng ở mức nghiêm trọng, người dân nên đeo khẩu trang, đóng cửa sổ và quan tâm đến những người hàng xóm dễ bị tổn thương, đặc biệt là người già mắc bệnh mãn tính sống một mình. Họ cũng nên kiểm tra thiết bị theo dõi chất lượng không khí vào buổi sáng và chuyển các hoạt động vào trong nhà khi ô nhiễm quá cao.

Một vấn đề nan giải là hành động giữ không khí sạch có thể mâu thuẫn với nỗ lực giữ mát, khi các đợt nắng nóng và cháy rừng thường xảy ra đồng thời. “Ở trong nhà đóng kín cửa có thể rất tệ nếu không có máy lạnh khi trời nóng”, Cathryn Tonne, nhà dịch tễ học môi trường tại Viện Y tế Toàn cầu Barcelona, cho biết.

Về khả năng ngăn chặn cháy rừng, các nhà khoa học cho rằng các vụ cháy ở Canada có ít liên quan đến quản lý đất đai, vì phần lớn diện tích cháy là rừng phương bắc ở những khu vực không có người ở, mà chủ yếu liên quan đến nhiệt độ tăng do đốt nhiên liệu hóa thạch. Trong khi đó, ở châu Âu, những thay đổi trong sử dụng đất, như khu vực nông thôn bị bỏ hoang khiến cây cối mọc um tùm và khô héo, cũng được xem là yếu tố khiến hỏa hoạn lan rộng dễ dàng hơn. Các nhà khoa học về cháy rừng Tây Ban Nha đã cảnh báo rằng thế giới đã “bước vào kỷ nguyên của những trận hỏa hoạn không thể dập tắt”.