Khai thác kim cương sa sút, người lao động Botswana chật vật sinh tồn

Orapa, Botswana – Hơn một năm nay, Motshwegwa Rakhudu (tên đã được thay đổi) thất nghiệp sau 14 năm làm thợ lắp đặt tại mỏ kim cương Debswana ở miền bắc Botswana. Anh từng có hợp đồng ba năm với Enabler Hires (Pty) Ltd và tin rằng công việc sẽ kéo dài đến năm 2027. Nhưng không có cảnh báo trước, anh bị sa thải.

“Cú sốc quá lớn,” Rakhudu nói với Al Jazeera. “Đầu năm 2025, tôi vay 26.000 pula (khoảng 1.900 USD) để mua xe vì tin công việc ổn định. Đến giữa tháng 5, tôi mất việc.” Anh cho biết việc mất việc đột ngột khiến anh vật lộn với nợ nần, trách nhiệm gia đình và học phí cho con mà không nhận được khoản bồi thường nào. “Bị cuốn vào cảnh không chuẩn bị rất khó khăn. Việc làm khan hiếm, ngay cả khi có việc ngoài khai thác mỏ, tiền lương cũng thấp hơn nhiều.”

Rakhudu từng tính đến chuyện làm nông hoặc khởi nghiệp nhỏ nhưng thiếu vốn. Bán xe chỉ đủ trả khoản vay còn lại.

Khi Al Jazeera liên hệ, bà Gaotlhobogwe Radikwata, quản lý cấp cao tại Enabler Hires, từ chối trả lời: “Tôi sẽ không trả lời câu hỏi của anh ngay cả khi anh thuyết phục được tôi rằng anh đến từ Al Jazeera. Ai cho anh số của tôi? Tôi không có quyền chia sẻ thông tin.”

Công việc biến mất khi sản lượng kim cương chậm lại

Việc sa thải diễn ra khi ngành kim cương Botswana – xương sống của nền kinh tế – suy giảm mạnh. Debswana Diamond Company, liên doanh giữa chính phủ và De Beers, đã cắt giảm sản lượng khoảng 27% vào năm 2024 xuống còn 17,9 triệu carat do nhu cầu toàn cầu yếu, và dự kiến tiếp tục giảm xuống khoảng 15 triệu carat vào năm 2025. Công ty này chiếm khoảng 90% doanh số bán kim cương của Botswana.

Sự chậm lại này lan ra toàn bộ nền kinh tế. Sản lượng của Botswana giảm khoảng 5,3% trong quý II/2025, mức giảm mạnh nhất kể từ đại dịch, chủ yếu do sản lượng kim cương sụt giảm, theo Reuters. Kim cương chiếm khoảng 70% thu nhập từ xuất khẩu và khoảng một phần ba nguồn thu chính phủ, theo Reuters và S&P Global Ratings. Cơ quan xếp hạng này đã hạ xếp hạng tín nhiệm quốc gia của Botswana xuống BBB- vào năm 2025 với lý do áp lực kéo dài từ suy thoái kim cương toàn cầu và suy yếu nguồn thu tài khóa.

Áp lực gia tăng trong cộng đồng khai thác mỏ

Đối với người lao động, tác động không còn là chuyện trừu tượng. “Cuộc suy thoái kim cương không còn chỉ là vấn đề kinh doanh. Đó là vấn đề con người, ảnh hưởng đến công nhân, gia đình, nhà thầu và toàn bộ cộng đồng khai thác mỏ,” ông Mbiganyi Gaekgotswe, Tổng thư ký Liên đoàn Công nhân mỏ Botswana, nói. Theo ông, sự bất định đã trở thành đời sống hằng ngày. “Câu hỏi đầu tiên trong đầu mọi người là liệu họ còn việc làm vào năm tới không. Hợp đồng có được gia hạn không? Làm thêm giờ có bị cắt giảm không? Những điều này ảnh hưởng đến học phí, khoản vay, hóa đơn y tế và trách nhiệm gia đình.”

Ngay cả những người còn việc cũng chịu áp lực khi tiền lương trì trệ trong khi chi phí thực phẩm và vận chuyển tăng.

Tìm kiếm tăng trưởng mới ngoài kim cương

Ông Dominic Obusitse Mapoka, Chủ tịch Liên đoàn Công nhân kim cương Botswana, cho biết tái cơ cấu đã lan đến các nhà thầu và nhà cung cấp dịch vụ, với nhiều công nhân bị chuyển sang hợp đồng ngắn hạn. “Người lao động còn việc ngày càng làm theo hợp đồng ngắn hạn hoặc tạm thời. Điều này khiến các gia đình khó lên kế hoạch vì không biết hợp đồng có được gia hạn không.” Ông cho biết nhiều người kiếm được 190-250 USD mỗi tháng, trong khi chi phí sinh hoạt tiếp tục tăng, gây tác động dây chuyền đến các doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào hoạt động khai thác mỏ.

Kể từ khi độc lập năm 1966, kim cương đã biến Botswana từ một trong những nước nghèo nhất thế giới thành nền kinh tế thu nhập trung bình, tài trợ cho cơ sở hạ tầng, dịch vụ công và tăng trưởng bền vững. Nhưng sự thành công đó cũng khiến nước này dễ bị tổn thương trước các cú sốc toàn cầu. Ngành này hiện chịu áp lực từ nhu cầu yếu, cạnh tranh từ kim cương nhân tạo và chi tiêu xa xỉ giảm tại các thị trường chủ chốt, theo S&P Global Ratings.

Ông Levy Ndou, nhà khoa học chính trị tại Đại học Công nghệ Tshwane, cho rằng cuộc suy thoái này phơi bày rủi ro của sự tập trung kinh tế. “Khi người dân phụ thuộc nặng nề vào một ngành, sự sụt giảm nhu cầu toàn cầu trở nên rất tàn phá.” Ông kêu gọi đa dạng hóa nhanh hơn sang nông nghiệp và sản xuất thịt bò, cùng với tăng cường liên kết thương mại khu vực.

Bộ trưởng Lao động và Nội vụ Botswana, ông Pius Mokgware, cho biết chính phủ đang phản ứng bằng cách cố gắng hấp thụ các vụ mất việc, bao gồm mở rộng khai thác đồng và các dự án mới. Ông cũng cho biết nỗ lực đa dạng hóa đang nhắm vào nông nghiệp, du lịch và công nghệ thông tin – truyền thông. Bộ trưởng Khoáng sản và Năng lượng, bà Bogolo Joy Kenewendo, không trả lời các yêu cầu bình luận nhiều lần.

Ông Tshepo Modibedi, Chủ tịch Hiệp hội Thợ mỏ quy mô nhỏ Botswana, nói rằng các nhà khai thác nhỏ vẫn bị loại khỏi chuỗi giá trị kim cương, vốn do các công ty lớn thống trị. Dù không trực tiếp liên quan đến kim cương, cuộc suy thoái vẫn lan đến các hộ gia đình trên toàn quốc. “Kim cương nhân tạo và các quy định nghiêm ngặt là thách thức, nhưng cũng có thể là cơ hội nếu chính sách trở nên bao trùm hơn,” ông nói.

Đối với Rakhudu, những thay đổi cấu trúc trong thị trường kim cương toàn cầu vẫn xa vời so với cuộc sống hằng ngày. “Tôi vẫn đang tìm việc,” anh nói. “Tôi chỉ muốn một cơ hội khác để làm việc.”