Kazakhstan bầu cử Quốc hội sớm: Vì sao quan trọng?

Kazakhstan sẽ tổ chức bầu cử Quốc hội sớm vào ngày 23/8, cuộc bầu cử được cho là sẽ củng cố quyền lực của Tổng thống Kassym-Jomart Tokayev. Cuộc bầu cử diễn ra chỉ vài tuần sau khi quốc gia 21 triệu dân, giáp Nga và Trung Quốc, cải tổ hệ thống lập pháp bằng cách chuyển từ lưỡng viện sang đơn viện.

Theo quy định mới, Quốc hội mới có tên gọi Kurultai gồm 145 ghế, các đảng phải giành ít nhất 5% tổng số phiếu để vào Quốc hội. Trước ngày 1/7, khi hiến pháp mới có hiệu lực, Kazakhstan có Quốc hội lưỡng viện gồm Mazhilis (hạ viện) và Thượng viện. Cùng ngày hiến pháp mới có hiệu lực, Tổng thống Tokayev đã ký sắc lệnh triệu tập bầu cử sớm.

Tờ Astana Times dẫn lời giới chức cho biết, dưới hệ thống cũ, luật phải thông qua Mazhilis trước khi chuyển lên Thượng viện. Với mô hình mới, Kurultai tập trung xem xét luật pháp, và luật được thông qua sẽ được gửi tới Tổng thống. Hiến pháp mới cũng giới hạn nhiệm kỳ tổng thống chỉ một lần, kéo dài 7 năm. Tuy nhiên, khi nhiệm kỳ thứ hai hiện tại kết thúc, Tổng thống Tokayev sẽ có thể ra tranh cử nhiệm kỳ thứ ba, do thời gian cầm quyền của ông được tính lại từ khi hệ thống lập pháp mới ra đời.

Ông Tokayev đã thắng cử tổng thống năm 2022 với hơn 80% số phiếu, trước 5 đối thủ ít tên tuổi. Các nhà quan sát quốc tế sẽ tham dự cuộc bầu cử chủ nhật này. Đại hội đồng OSCE thông báo tuần trước rằng gần 80 nghị sĩ và nhân viên từ khoảng 30 quốc gia sẽ được điều tới giám sát bầu cử.

Bảy đảng tranh cử

Bảy chính đảng tham gia tranh cử năm nay, gồm đảng Adilet mới thành lập, Auyl, Aq Jol, Đảng Nhân dân Kazakhstan, Đảng Dân chủ Xã hội Toàn quốc, Baytaq và Respublica.

Amanat, đảng thống trị chính trường Kazakhstan từ những năm 1990, đã chính thức bỏ phiếu giải thể để trở thành Adilet (nghĩa là “Công lý”), một đảng mới do các trợ lý thân cận của Tổng thống Tokayev lãnh đạo, nhằm tạo khoảng cách với cựu lãnh đạo Amanat là Nursultan Nazarbayev. Nazarbayev, từng là người thầy của Tokayev, giữ chức tổng thống từ 1991 đến 2019, với nhiều nhiệm kỳ bị chỉ trích vì tham nhũng, bất ổn dân sự và độc đoán.

Adilet vận động với thông điệp “Kazakhstan công bằng”, cam kết tăng thu nhập hộ gia đình, củng cố kinh tế, cải thiện dịch vụ công, hạ tầng và chuyển đổi số. Tờ Reuters đưa tin, quanh Almaty, thành phố lớn nhất, áp phích bầu cử chủ yếu ủng hộ Adilet xuất hiện khắp nơi nhiều tuần qua. Các cuộc thăm dò cho thấy đảng mới này có thể giành đa số phiếu, với nhiều đảng đối lập nhỏ cũng được coi là trung thành với Tokayev.

Đảng Dân chủ Aq Jol cam kết hỗ trợ doanh nghiệp, Auyl ủng hộ cộng đồng nông thôn, Baytaq vận động về môi trường. Nhà phân tích chính trị Rustam Burnashev nói với Reuters rằng bầu cử sớm là cơ hội để Tokayev loại các nhân vật gắn với Nazarbayev, nhưng cải cách lớn khó xảy ra. “Tất cả các ứng cử viên quốc hội đều được biết đến”, ông nói, “không thể nói quốc hội này sẽ mang tính đột phá”.

Dù kinh tế tăng trưởng nhanh thời gian qua, tăng thuế và lạm phát ảnh hưởng đến mức sống người dân. Một người bán trái cây 73 tuổi tên Atapsha chia sẻ: “Tôi đã chờ đợi mọi thứ tốt hơn 73 năm, nhưng đến giờ mọi thứ vẫn chưa ổn. Tôi vẫn hy vọng năm nay sẽ khác”.

Vì sao quan trọng?

Năm 2022, ông Tokayev khởi động cải cách “Kazakhstan mới”, gồm trưng cầu dân ý về thay đổi lập pháp có hiệu lực từ tháng 7. Giới phân tích cho rằng bầu cử sắp tới sẽ quyết định liệu lãnh đạo mới có thể tuân thủ Quốc hội đơn viện và chính sách đối ngoại hay không.

Cuộc bầu cử diễn ra trong bối cảnh Astana muốn khẳng định là nền dân chủ và cường quốc chủ chốt ở Trung Á. Ông Tokayev tập trung nâng cấp hạ tầng, kinh tế, mở rộng quan hệ với Trung Quốc và EU. Kazakhstan cũng tăng cường quan hệ Mỹ, ký thỏa thuận 4,2 tỷ USD với hãng Wabtec hồi tháng 11/2025 để mua 300 bộ kit lắp ráp đầu máy xe lửa cho đường sắt quốc gia.

Truyền thống thân Nga, Kazakhstan giữ vai trò trung lập trong cuộc chiến Ukraine, kêu gọi hòa bình và đề nghị làm nơi đàm phán trong chiến tranh Mỹ-Iran. Theo Cục Thống kê quốc gia, GDP Kazakhstan tăng 6,5% lên khoảng 335 tỷ USD năm 2025. Nhà nghiên cứu Nargis Kassenova viết trên Belfer Center: “Kazakhstan bắt đầu định vị là cường quốc tầm trung”, với vị trí địa chính trị quan trọng, cầu nối giữa châu Âu, Nga, Trung Đông, Nam Á và Đông Á.

Kazakhstan giàu dầu mỏ chiếm khoảng 2% nguồn cung dầu thế giới hàng ngày, phần lớn xuất khẩu sang châu Âu qua đường ống Caspian Pipeline Consortium tới cảng Novorossiysk của Nga.