Israel thúc đẩy luật xét xử người Palestine bị bắt ngày 7/10, lo ngại 'phiên tòa trình diễn' và tử hình

Một dự luật gây tranh cãi tại Israel cho phép xét xử người Palestine bị bắt giữ liên quan đến vụ tấn công ngày 7/10/2023 trước các tòa án quân sự đặc biệt, với khả năng áp dụng án tử hình, đang được đẩy nhanh tiến trình thông qua tại Quốc hội (Knesset). Các chuyên gia pháp lý và tổ chức nhân quyền cảnh báo đạo luật này có thể biến các phiên tòa thành 'chương trình trình diễn' nhằm kết tội hàng loạt, vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc xét xử công bằng.

Dự luật do nghị sĩ Simcha Rothman (đảng Tôn giáo cực hữu) và Yulia Malinovsky (đảng Yisrael Beytenu) bảo trợ, được Bộ trưởng Tư pháp Yariv Levin ủng hộ mạnh mẽ, đã nhận được sự hậu thuẫn hiếm hoi từ cả liên minh cầm quyền và phe đối lập. Văn bản luật đề xuất thành lập một trụ sở tòa án quân sự chuyên trách tại Jerusalem để xét xử hàng loạt người Palestine bị lực lượng Israel bắt giữ trong hoặc xung quanh ngày 7/10.

Theo thống kê chính thức của Israel, ít nhất 1.139 người, chủ yếu là dân thường, thiệt mạng trong vụ tấn công do Hamas dẫn đầu, cùng khoảng 240 người bị bắt làm con tin. Cuộc chiến tranh sau đó của Israel ở Gaza đã khiến ít nhất 72.500 người Palestine thiệt mạng và tàn phá vùng lãnh thổ này.

Điểm đáng chú ý của dự luật là cho phép tòa án quân sự đặc biệt được phép đi chệch các quy tắc tiêu chuẩn về chứng cứ, thủ tục tố tụng và giam giữ. Các thẩm phán được trao toàn quyền tuyên án tử hình đối với những người Palestine bị công tố buộc tội liên quan đến vụ tấn công. Luật sư Muna Haddad, thuộc Trung tâm Adalah về Quyền của Người Ả Rập tại Israel, cho biết dự luật cố tình hạ thấp các biện pháp bảo vệ pháp lý để đảm bảo kết tội hàng loạt. 'Dự luật cho phép xét xử hàng loạt vi phạm các quy tắc chứng cứ tiêu chuẩn, bao gồm quyền rộng rãi của thẩm phán trong việc chấp nhận chứng cứ thu được trong điều kiện cưỡng bức có thể cấu thành tra tấn hoặc ngược đãi,' bà Haddad nói với Al Jazeera.

Khác với thông lệ tư pháp Israel vốn cấm máy quay trong phòng xử án, dự luật bắt buộc phải ghi hình và phát sóng công khai các thời điểm chính của phiên tòa trên một trang web chuyên dụng, bao gồm phiên khai mạc, tuyên án. Nghị sĩ Malinovsky, một trong những người bảo trợ, khẳng định 'cả thế giới sẽ chứng kiến' các thủ tục tố tụng. Bà Haddad cảnh báo điều này 'biến các phiên tòa thành buổi trình diễn, xâm phạm quyền của bị cáo và quyền được suy đoán vô tội.'

Dự luật tìm cách áp dụng các bộ luật hình sự hiện hành của Israel, như luật chống phản quốc và luật trừng phạt tội diệt chủng năm 1950, vào một khung pháp lý mới với các tiêu chuẩn tố tụng thấp hơn đáng kể. Một số nhà lập pháp Israel so sánh các phiên tòa sắp tới với phiên tòa xét xử Adolf Eichmann năm 1961. Tuy nhiên, bà Haddad chỉ ra sự khác biệt lịch sử và pháp lý rõ ràng, lưu ý rằng Eichmann bị xét xử theo đạo luật trừng phạt tội phạm chiến tranh của Đức Quốc xã, không phải luật diệt chủng. Bà cảnh báo việc áp dụng luật diệt chủng một cách 'mở rộng và ngoại lệ' là không phù hợp.

Israel hiện chỉ thi hành án tử hình hai lần trong lịch sử. Nhưng bối cảnh chính trị trong nước đã thay đổi. Cơ quan an ninh nội địa Shin Bet từng công khai ủng hộ việc áp dụng án tử hình đối với những kẻ tấn công ngày 7/10. 'Các nhà lập pháp đã nói rõ và khẳng định kỳ vọng rằng án tử hình sẽ được áp dụng,' bà Haddad nói. 'Cùng với đạo luật tử hình tháng 3/2026, chúng ta đang chứng kiến một động thái có chủ đích nhằm kết thúc lệnh tạm hoãn tử hình lâu nay của Israel.'

Theo luật pháp quốc tế, áp dụng án tử hình thông qua một quy trình tư pháp bị xâm phạm là bất hợp pháp. 'Bất kỳ bản án tử hình nào được tuyên trong trường hợp không có các đảm bảo xét xử công bằng nghiêm ngặt đều cấu thành sự tước đoạt mạng sống tùy tiện và bị luật pháp quốc tế nghiêm cấm,' bà Haddad trích dẫn Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR).

Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty International) và Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) trước đó đã mô tả các động thái lập pháp của Israel liên quan đến án tử hình đối với người Palestine là 'công cụ phân biệt đối xử' và củng cố 'hệ thống phân biệt chủng tộc apartheid'. Dữ liệu từ các tổ chức nhân quyền Israel cho thấy tỷ lệ kết án người Palestine tại các tòa án quân sự Israel lên tới 99,74%, trong khi tỷ lệ kết án người Israel trước tòa dân sự vì tội ác chống lại người Palestine chỉ khoảng 3%.