Iran và Oman sắp đạt thỏa thuận về eo biển Hormuz: Lập trường các bên ra sao?

Iran cho biết thỏa thuận với Oman về việc mở lại eo biển Hormuz đang ở giai đoạn cuối sau khi hai nước xác nhận đã thống nhất tọa độ các tuyến vận tải biển qua vùng biển chiến lược này. Eo biển Hormuz nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, nằm giữa lãnh hải Iran và Oman, một phần ngoài khơi UAE.

Đây là điểm nóng lớn trong xung đột Mỹ - Iran vì 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới được vận chuyển qua đây trong thời bình. Iran đã đóng cửa eo biển sau khi Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran cuối tháng 2, khiến giá dầu tăng vọt và gây rối loạn thị trường năng lượng toàn cầu. Các cuộc đàm phán gần đây nhằm khôi phục lệnh ngừng bắn và mở lại eo biển.

Thời điểm công bố thỏa thuận

Chưa rõ khi nào thỏa thuận được công bố, nhưng ngày 6/8, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết Tehran và Muscat sắp hoàn tất thỏa thuận về hành lang vận tải thương mại mới qua eo biển. Ông Baghaei nhấn mạnh các cuộc đàm phán "đang tiến triển" và hai nước đang trong giai đoạn rà soát, soạn thảo tuyên bố chung nếu "một số bên thứ ba không cản trở quá trình này" - ám chỉ các cuộc không kích gần đây của Mỹ vào Iran.

Đàm phán Iran - Oman bắt đầu sau khi Washington và Tehran ký biên bản ghi nhớ (MoU) ngày 17/6, được coi là khuôn khổ cho thỏa thuận hòa bình. MoU quy định Iran đảm bảo mở eo biển cho tàu thuyền ít nhất 60 ngày, nhưng đã sụp đổ hồi tháng trước do bất đồng về tuyến đường và việc Iran tấn công một số tàu đi theo tuyến do Oman đề xuất, được Mỹ hậu thuẫn.

Eo biển Hormuz có mở lại ngay khi đạt thỏa thuận?

Ông Baghaei bác bỏ khả năng thỏa thuận song phương với Oman tự động mở lại eo biển. Theo ông, thỏa thuận này "không thể tự nó được hiểu là tuyến đường đã an toàn cho tàu thuyền qua lại", vì nguyên nhân chính gây bất ổn vẫn là Mỹ với việc triển khai hải quân, phong tỏa cảng biển Iran và các biện pháp thù địch khác.

Liệu thỏa thuận Hormuz có nghĩa là hòa bình Mỹ - Iran?

Các chuyên gia cho rằng thỏa thuận về eo biển chưa đồng nghĩa chấm dứt khủng hoảng. Phóng viên Al Jazeera tại Tehran, Mahmoud Abdelwahed, cho biết các cuộc thảo luận đang ở giai đoạn soạn thảo cuối cùng, nhưng quan chức Iran nhấn mạnh đàm phán chỉ với Oman, không có can thiệp từ bên ngoài.

Về phía Mỹ, Washington bác bỏ báo cáo cho rằng Iran sẽ kiểm soát giao thông ở eo biển; mọi tuyến đường tạm thời không cần xin phép, phê duyệt hay thu phí. Vì vậy, thỏa thuận về tuyến vận tải không nhất thiết chấm dứt khủng hoảng.

Lập trường của các bên

Iran: Tehran khẳng định chỉ đàm phán với Oman, không trực tiếp với Washington, và hai nước nên cùng quản lý eo biển theo lãnh hải tương ứng. Iran sẽ không mở lại eo biển cho đến khi Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân các cảng của nước này. Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi cho biết phần lớn tuyến đường mới sẽ đi qua lãnh hải Iran, một phần qua Oman. Các tuyến tạm thời hiện tại sẽ bị đóng, tuyến mới được sử dụng từ 2-4 tháng hoặc lâu hơn. Iran cũng ám chỉ sẽ thu phí tàu thuyền, mặc dù luật biển quốc tế cấm thu phí quá cảnh ở eo biển quốc tế, song cho phép thu phí dịch vụ như hoa tiêu, hỗ trợ điều hướng và bảo vệ môi trường.

Mỹ: Chính quyền Trump muốn tự do hoàn toàn cho thương mại hàng hải qua eo biển, không có phí Iran hoặc yêu cầu tàu xin phép Tehran. Một quan chức Mỹ nói với AP rằng thỏa thuận tạm thời không bao gồm sự chấp thuận hay thu phí của Iran. Tổng thống Trump tuyên bố: "Tôi sẽ không để họ thu phí. Nếu ai đó thu phí, chúng tôi sẽ thu phí". Tám hiệp hội vận tải biển lớn nhất thế giới đã gửi thư tới Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres và người đứng đầu Tổ chức Hàng hải Quốc tế, phản đối việc thu phí tại eo biển, cho rằng điều này vi phạm các chuẩn mực quốc tế và gây hại kinh tế toàn cầu.

Oman: Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, cho rằng với Oman, thỏa thuận này là cơ hội mang lại ổn định khu vực. Oman từng làm trung gian hòa giải Mỹ - Iran trước xung đột, và thỏa thuận mới có thể là bước đệm cho đàm phán tương lai giữa Washington và Tehran.

Nhượng bộ từ hai phía

Cả Iran và Mỹ được cho là sẵn sàng nhượng bộ. Theo Reuters, Iran đã bỏ yêu cầu ban đầu về kiểm soát toàn bộ tuyến vận tải hai chiều nhưng "khó thay đổi lập trường" hơn nữa. Truyền thông Iran nói các cuộc đàm phán nhằm thiết lập "hành lang giữa" thay thế các tuyến phía bắc và phía nam hiện tại, đồng thời bảo vệ "quyền của Iran với tư cách quốc gia ven biển".

Trong khi đó, Mỹ nhiều lần tuyên bố không chấp nhận thỏa thuận để Iran kiểm soát eo biển, nhưng các nhà phân tích cho rằng Washington có thể phải thỏa hiệp. Trita Parsi, Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy, nhấn mạnh cuộc khủng hoảng năng lượng khiến ưu tiên của Mỹ là đảm bảo tàu thuyền đi qua an toàn, không nhất thiết ngăn Iran tham gia quản lý eo biển. David Des Roches, cựu giám đốc phụ trách bán đảo Ả Rập tại Bộ Quốc phòng Mỹ, cho rằng thỏa thuận cuối cùng khó có thể loại Iran khỏi việc quản lý vùng biển ven bờ của mình.

Lợi ích mỗi bên nhận được

Sina Azodi, trợ lý giáo sư về chính trị Trung Đông tại Đại học George Washington, cho rằng thỏa thuận Iran - Oman là sự thỏa hiệp ngoại giao và thừa nhận ảnh hưởng chiến lược của Iran ở Vịnh Ba Tư. Ông nghi ngờ tình trạng eo biển Hormuz sẽ trở lại như trước chiến tranh: "Người Iran đã học được rằng phong tỏa eo biển có thể khiến kinh tế toàn cầu kêu gào. Đây là tài sản chiến lược mà họ khó từ bỏ". Azodi đánh giá Oman là trung gian "hữu ích và đáng tin cậy" giữa hai nước.

Simon Mabon, giáo sư chính trị quốc tế tại Đại học Lancaster (Anh), nhận định với Mỹ, thỏa thuận Hormuz là vấn đề nghiêm túc vì có thể tạo tiền lệ làm gián đoạn thương mại toàn cầu. "Với Mỹ, điều quan trọng là mở lại tuyến đường, đưa dầu và thương mại lưu thông để giảm chi phí. Nhưng liệu họ có thể làm điều đó mà vẫn giữ mục tiêu chiến lược với Iran hay không là điều khó khăn. Iran đang nắm thế thượng phong; nếu dỡ bỏ được phong tỏa, họ sẽ ở vị thế rất mạnh", ông nói.