Iran và Oman đạt thỏa thuận tuyến hàng hải tạm thời qua eo biển Hormuz

Phó Ngoại trưởng Iran Kazem Gharibabadi hôm 26/8 thông báo Iran và Oman đã nhất trí về một tuyến hàng hải tạm thời cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông cảnh báo tuyến đường thủy chiến lược này sẽ không được mở cửa hoàn toàn cho đến khi Mỹ thực hiện các cam kết trong thỏa thuận hòa bình tạm thời được ký hồi tháng 6, vốn đã hết hiệu lực.

Eo biển Hormuz, nơi vận chuyển hơn 20% lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng toàn cầu từ các nhà sản xuất vùng Vịnh trong thời bình, đã trở thành điểm tranh cãi lớn giữa Washington và Tehran. Cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran bắt đầu từ ngày 28/2 với các cuộc không kích vào Tehran đã khiến eo biển này gần như đóng cửa với hoạt động vận tải biển, đẩy thị trường năng lượng toàn cầu vào khủng hoảng.

Kể từ khi Mỹ ném bom một số khu vực của Iran vào tháng 7 sau những bất đồng về eo biển, Iran đã từ chối đối thoại trực tiếp với Washington. Tehran khẳng định chỉ trao đổi trực tiếp với Oman về tương lai của tuyến đường thủy đi qua lãnh hải của hai nước này.

Bối cảnh khủng hoảng tại Hormuz

Trước chiến tranh, khoảng 130 tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày. Giá dầu Brent chuẩn toàn cầu ở mức khoảng 66 USD/thùng trước khi chiến sự nổ ra. Iran đóng cửa eo biển từ đầu tháng 3, chỉ cho phép một số tàu được coi là "thân thiện" đi qua.

Đến tháng 4, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ban hành bản đồ tuyến đường cho các tàu được phép đi qua, đưa luồng giao thông đi sát bờ biển Iran hơn và chỉ định một phần lớn lãnh hải Oman là "khu vực hạn chế". Mỹ từng cáo buộc Iran đặt thủy lôi trong eo biển, dù Tehran không xác nhận.

Mỹ sau đó áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran trong và quanh eo biển nhằm hạn chế xuất khẩu nhiên liệu của nước này. Chiến tranh khiến giá dầu thô nhiều lần vượt 100 USD/thùng, có thời điểm gần chạm 120 USD/thùng vào tháng 3.

Ngày 17/6, Mỹ và Iran ký biên bản ghi nhớ về lệnh ngừng bắn tạo điều kiện cho đàm phán hòa bình kéo dài tối đa 60 ngày. Theo đó, Iran đồng ý giữ eo biển mở cửa cho mọi hoạt động đi lại miễn phí. Tuy nhiên, cách diễn đạt mơ hồ khiến hai bên bất đồng về tuyến đường tàu thuyền nên đi, tạo ra hai tuyến gây tranh cãi - tuyến phía nam do Oman thông qua với sự hậu thuẫn của Mỹ và tuyến phía bắc do Iran phê chuẩn.

Hôm 26/8, một tàu chở dầu đã bị vô hiệu hóa bởi vật thể lạ gần Ash Shishah của Oman, gần cửa vào eo biển, theo Cơ quan Điều phối Thương mại Hàng hải Anh (UKMTO).

Chi tiết tuyến đường mới

Phát biểu trên truyền hình nhà nước, ông Gharibabadi cho biết Iran và Oman đã nhất trí rằng điểm vào tuyến đường mới sẽ bắt đầu trong lãnh hải Iran "và một phần lối ra cũng sẽ đi qua lãnh hải của chúng tôi". Hành lang vận chuyển sẽ rộng 7 dặm (khoảng 11,3 km).

Tuy nhiên, các chi tiết quan trọng vẫn chưa được làm rõ, bao gồm tọa độ chính xác và thời điểm tàu thuyền có thể bắt đầu đi qua an toàn. Các quy trình vận hành cụ thể như tàu hoặc cờ nào bị cấm, hay liệu Iran và Oman có thu phí đi qua hay không cũng chưa được công bố.

Eo biển Hormuz chưa mở cửa trở lại

Ông Gharibabadi nhấn mạnh Iran chỉ nhất trí về tuyến đường đi lại với Oman và không coi eo biển là mở cửa dù đã đạt thỏa thuận. "Tuyến đường vận chuyển được nhất trí với Oman là tuyến tạm thời", ông nói.

Phó ngoại trưởng Iran khẳng định Mỹ phải thực hiện các cam kết theo biên bản ghi nhớ tháng 6, gồm nới lỏng trừng phạt và trả lại tài sản bị đóng băng của Iran, nếu muốn nối lại đàm phán hòa bình. Ông kêu gọi các nước chống lại áp lực của Mỹ nhằm gây sức ép kinh tế lên Iran.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuần trước công bố chiến dịch kinh tế "nghiêm khắc nhất từ trước đến nay" nhằm vào Iran và đe dọa trừng phạt bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Tehran. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent hôm 25/8 công bố loạt trừng phạt mới nhằm vào 60 thực thể trên thế giới bị cáo buộc hỗ trợ doanh số bán dầu của Iran.

"Chúng tôi kêu gọi các nước không khuất phục trước áp lực của Mỹ về các lệnh trừng phạt mà Washington muốn áp đặt", ông Gharibabadi nói, đồng thời cho rằng Mỹ "sai lầm về khả năng thực thi trừng phạt đối với các nước láng giềng của chúng tôi".

Phản ứng từ Oman

Tuyên bố của ông Gharibabadi được đưa ra sau các cuộc đàm phán với các nhà đàm phán Oman tại Tehran để hoàn tất chi tiết khuôn khổ theo giai đoạn quản lý tương lai eo biển. Iran và Oman đã đàm phán nhiều tuần về kiểm soát giao thông qua tuyến đường thủy chiến lược này.

Cùng ngày, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã gặp người đồng cấp Oman Badr Albusaidi tại Tehran để thảo luận về hành lang điều hướng tạm thời cũng như dự án rà phá thủy lôi, theo tuyên bố chung. Ông Albusaidi bày tỏ hy vọng hai nước sẽ "sớm công bố" hành lang này và cho biết các cuộc đàm phán kỹ thuật sẽ được lên kế hoạch để phát triển thỏa thuận dài hạn, bao gồm cơ chế chia sẻ thông tin và dịch vụ điều hướng, an ninh.

Phản ứng của Mỹ

Mỹ chưa chính thức phản hồi về thỏa thuận giữa Iran và Oman. Tuần trước, Tổng thống Trump đe dọa ném bom Oman nếu nước này "cản đường" tiến trình hòa bình Mỹ - Iran. Ông từng đưa ra lời đe dọa tương tự hồi tháng 5, tuyên bố "không ai được kiểm soát" eo biển vì đây là vùng biển quốc tế.

Các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận riêng giữa Iran và Oman về tuyến đường thủy đi ngược lại yêu cầu cốt lõi của Washington rằng Iran phải từ bỏ quyền kiểm soát eo biển như điều kiện kết thúc chiến tranh. Thỏa thuận này có thể tăng tính hợp pháp cho vị thế của Iran trong việc quản lý tuyến đường.

"Một giải pháp được trung gian mà không có sự can thiệp của Mỹ, thậm chí cho phép Oman và Iran quản lý việc đi lại qua Hormuz - nằm hoàn toàn trong lãnh hải của hai nước - sẽ cho thấy Mỹ bất lực như thế nào", Laleh Khalili, giáo sư nghiên cứu vùng Vịnh tại Đại học Exeter ở Anh, nhận định với Al Jazeera tuần trước.

Mỹ và Iran cũng bất đồng sâu sắc về việc Tehran có được thu phí tàu thuyền sử dụng eo biển hay không. Theo luật pháp quốc tế, việc thu phí đi qua các tuyến đường thủy tự nhiên như Hormuz bị cấm, nhưng có thể tính phí các dịch vụ như bảo hiểm, bảo vệ môi trường và neo đậu.

Vấn đề thủy lôi

Mỹ từ lâu cáo buộc Iran rải thủy lôi tại eo biển Hormuz. Tổng thống Trump tuyên bố lực lượng Mỹ đã phá hủy "toàn bộ" 28 tàu rải thủy lôi của Iran trong vùng biển quốc tế của eo biển. Tuy nhiên, ông Gharibabadi bác bỏ tuyên bố này, cho rằng nó "chỉ nhằm trấn an thị trường". Ông cảnh báo các tàu rà phá thủy lôi của Mỹ sẽ trở thành "mục tiêu rất tốt" nếu tiến vào khu vực này.