Iran và Mỹ đưa ra điều kiện mới trong đàm phán Hormuz: Hàm ý gì?

Mỹ và Iran đã trao đổi những đòi hỏi mới trong các cuộc đàm phán về việc mở lại eo biển Hormuz, làm dấy lên nghi ngờ về triển vọng đạt được một thỏa thuận rộng lớn hơn nhằm chấm dứt cuộc chiến kéo dài 5 tháng giữa hai nước.

Theo nguồn tin từ Al Jazeera, trong khi Mỹ tuyên bố tham gia trực tiếp vào các cuộc đàm phán, Iran cho biết họ chỉ đàm phán trực tiếp với Oman – quốc gia mà Tehran đề xuất cùng chia sẻ quản lý tuyến đường thủy quan trọng này trong tương lai. Trước khi chiến tranh Mỹ-Israel nhằm vào Iran nổ ra vào cuối tháng 2, eo biển Hormuz đã vận chuyển 1/5 lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới.

Ngày 11/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố sẽ yêu cầu Iran bồi thường cho những ca tử vong và thương tích liên quan đến các cuộc xung đột và tấn công trong nhiều thập kỷ. Tuyên bố này được đưa ra sau khi Iran tuần trước đưa ra các điều kiện mới, đòi bồi thường chiến tranh và khẳng định sẽ không mở lại eo biển cho đến khi Washington đáp ứng các điều kiện chính trị và kinh tế.

Giới phân tích cho rằng các cuộc đàm phán hòa bình rộng lớn hơn giữa hai nước khó có thể được nối lại cho đến khi vấn đề eo biển Hormuz được giải quyết.

Yêu sách 'bồi thường' của Trump

Trump nói rằng Iran nên trả tiền bồi thường cho những người thiệt mạng hoặc bị thương nghiêm trọng do các hành động của Iran. "Chúng tôi sẽ yêu cầu tiền cho những thiệt hại mà họ đã gây ra trong suốt 50 năm qua", Trump phát biểu trước báo giới tại Nhà Trắng.

Trên nền tảng Truth Social, nhà lãnh đạo Mỹ cũng yêu cầu Iran bồi thường cho gia đình 17 thủy thủ Mỹ thiệt mạng trong vụ tấn công tàu khu trục USS Cole tại Yemen vào tháng 10/2000 – vụ việc được quy cho al-Qaeda chứ không phải Iran. Ông cũng đề nghị bồi thường cho gia đình các nhà biểu tình Iran thiệt mạng trong cuộc bất ổn chống chính phủ hồi tháng 1.

"Ngoài ra, liên quan đến các cuộc đàm phán với Iran, Iran nên chịu trách nhiệm về những thiệt hại và cái chết gây ra cho người dân Lebanon, Syria, Yemen và Gaza!", Trump viết.

Yêu sách này của Trump xuất hiện sau khi Iran nói rằng Mỹ nên bồi thường cho Tehran những thiệt hại do các cuộc tấn công của Mỹ và Israel trong cuộc chiến năm nay. Tuyên bố mang tính leo thang của tổng thống Mỹ dường như mâu thuẫn với Phó Tổng thống JD Vance, người hôm 9/8 bày tỏ tin tưởng về việc đạt được thỏa thuận với Iran. Vance cũng cho biết Iran đã nói với Mỹ rằng họ "không có kế hoạch" áp phí qua eo biển Hormuz.

Giá dầu đã tăng hơn 5% vào ngày 11/8 sau những đòi hỏi mới của Trump và tiếp tục tăng vào ngày 12/8 khi hy vọng đạt được thỏa thuận giảm dần.

Điều kiện mới của Iran

Iran tuyên bố việc mở lại Hormuz – nơi gần như đã bị đóng cửa cho tàu thuyền ngay sau khi chiến tranh bắt đầu – phụ thuộc vào việc Washington thực hiện nhiều bước, bao gồm đồng ý với các điều kiện mới.

Sáu điều kiện mới do Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran công bố hôm 9/8 bao gồm:

• Chấm dứt các mối đe dọa và xúc phạm của Mỹ đối với Iran;
• Chấm dứt vĩnh viễn các cuộc tấn công chống lại Iran và các đồng minh của Iran tại Lebanon, Palestine, Yemen và Iraq;
• Dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran và rút lực lượng hải quân, không quân Mỹ khỏi khu vực quanh Iran;
• Bồi thường thiệt hại từ hai "cuộc chiến áp đặt" – gồm cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2 và cuộc chiến 12 ngày với Israel tháng 6/2025 mà Mỹ cũng tham gia;
• Dỡ bỏ các lệnh trừng phạt;
• Trả tự do vô điều kiện các tài sản bị đóng băng của Iran.

Tehran đồng thời cho biết các cuộc đàm phán với Oman về thỏa thuận vận chuyển mới tại eo biển Hormuz đang ở "giai đoạn cuối". Bộ trưởng Ngoại giao Abbas Araghchi hôm 10/8 nhắc lại lập trường rằng không có cuộc đàm phán trực tiếp nào với Mỹ, nhưng các thông điệp được trao đổi qua trung gian.

Tác động tới tiến trình hòa bình

Lập trường đàm phán giữa Mỹ và Iran về eo biển Hormuz đang ngày càng cứng rắn, làm dấy lên nghi ngờ về khả năng đột phá ngoại giao cho một thỏa thuận hòa bình rộng lớn hơn, theo nhà phân tích Negar Mortazavi, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế.

"Cả hai bên dường như đưa ra những đòi hỏi tối đa trước các cuộc đàm phán nghiêm túc", Mortazavi nói. "Những đòi hỏi mới của Trump đặc biệt gây rắc rối vì chúng mang đến các vấn đề vượt ra ngoài việc chấm dứt cuộc xung đột hiện tại. Nếu việc bồi thường cho các cuộc biểu tình và các sự kiện trong quá khứ trở thành điều kiện thực sự của Mỹ cho một thỏa thuận, Tehran sẽ cực kỳ khó chấp nhận".

Tehran trước đó cho biết họ đã mất niềm tin vào các nhà đàm phán Mỹ vì Washington đã ba lần phát động tấn công vào Iran trong khi các cuộc đàm phán trước đó vẫn đang diễn ra.

Nhà phân tích chính trị Hossein Royvaran có trụ sở tại Tehran nhận định kết cục của bế tắc eo biển Hormuz sẽ phụ thuộc vào việc bên nào có sức chịu đựng lớn hơn. "Phương trình hiện tại là: đóng cửa vs phong tỏa. Nhưng câu hỏi là, ai là người kêu cứu trước?"

"Hiện tại, nước Mỹ đang chịu đựng: giá xăng dầu, lạm phát, chi phí sinh hoạt tăng. Có sự bất mãn sâu sắc ở Mỹ về cuộc chiến này. Điều tương tự cũng đúng ở Iran, dù ở đây xã hội có sự biện minh chấp nhận được: rằng cuộc chiến này áp đặt lên Iran và Iran không có lựa chọn nào khác ngoài tự vệ", Royvaran nói.