Iran tuyên bố có hệ thống phòng không mới: thực hư ra sao?

Iran tuyên bố lực lượng của nước này đã sử dụng một hệ thống phòng không mới để bắn hạ máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ gần eo biển Hormuz đầu tuần này. Giới phân tích cho rằng vụ việc cho thấy Tehran vẫn duy trì được năng lực đẩy lùi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, dù đã hứng chịu nhiều tháng oanh kích nhằm vào các cơ sở quân sự.

Truyền thông Iran đưa tin máy bay không người lái bị bắn hạ ở gần đảo Qeshm trong eo biển Hormuz, đồng thời cho biết đây là lần đầu tiên hệ thống nội địa có tên Arash-e Kamangir được sử dụng trong thực chiến. Tuy nhiên, chưa có xác nhận độc lập về tuyên bố này.

Vụ việc diễn ra trong bối cảnh Mỹ được cho là đã tiến hành các cuộc tấn công mới nhằm vào một cơ sở quân sự của Iran gần Bandar Abbas. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) sau đó tuyên bố đã tấn công một “căn cứ không quân của Mỹ” để trả đũa.

Arash-e Kamangir là gì?

Theo hãng tin bán chính thức Fars News của Iran, hệ thống Arash-e Kamangir được sử dụng để đánh chặn một máy bay do thám “thù địch” trên eo biển Hormuz. Fars mô tả hệ thống này có khả năng phát hiện mục tiêu tàng hình, nhưng không cung cấp chi tiết kỹ thuật cụ thể.

Tên gọi Arash-e Kamangir trong tiếng Ba Tư có nghĩa là “Arash cung thủ”, lấy cảm hứng từ nhân vật anh hùng trong thần thoại Ba Tư, người được cho là đã bắn một mũi tên để vạch ranh giới giữa Iran và Trung Á.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng tuyên bố này cần được xem xét thận trọng. Các quan chức Iran từng nhiều lần công bố những tiến bộ quân sự khó có thể kiểm chứng độc lập.

Mức độ tin cậy và ý nghĩa chiến thuật

Dù vậy, các chuyên gia cũng cho rằng ý tưởng tổng thể đằng sau tuyên bố này là có cơ sở. Iran đã đầu tư mạnh vào các hệ thống phòng không nội địa rẻ hơn, cơ động hơn, được thiết kế để đe dọa máy bay không người lái và máy bay mà không cần dựa vào các trạm radar cố định lớn dễ bị phát hiện.

Ông Mark Hilborne, giảng viên cao cấp tại trường Nghiên cứu An ninh thuộc Đại học King’s College London, nói với Al Jazeera rằng mặc dù “rất ít thông tin được xác minh độc lập” về Arash-e Kamangir, nhưng vụ tấn công này “phù hợp với một xu hướng rộng hơn”. Ông nhận định: “Iran đã trở nên khá tự chủ trong nhiều dạng thiết kế tên lửa và giống như Ukraine, đã khéo léo thay đổi kinh tế chiến tranh. Các hệ thống rẻ tiền, đơn giản có thể gây rủi ro cho những hệ thống phức tạp hơn nhiều.”

Ông Alex Almeida, nhà phân tích an ninh tại Horizon Engage, cho rằng Arash-e Kamangir có thể không phải là vũ khí mang tính cách mạng, mà là một bước tiến nữa trong xu hướng chuyển dịch sang phòng không cơ động, chi phí thấp của Iran. Theo ông, hệ thống này có thể sử dụng dẫn đường quang-điện tử hoặc tầm nhiệt, cơ bản là một hệ thống tên lửa đất đối không dạng “pop-up” dễ thiết lập và phóng.

Điều này khiến các máy bay không người lái như MQ-9 Reaper, vốn bay chậm do nhiệm vụ trinh sát, trở nên đặc biệt dễ bị tổn thương.

Hệ quả chiến lược

Mạng lưới phòng không lớn hơn của Iran đã bị hư hại nặng sau các cuộc tấn công của Israel và Mỹ, vốn nhắm vào các hệ thống tên lửa đất đối không dẫn đường bằng radar cũ, bao gồm cả S-300 do Nga cung cấp. Tuy nhiên, hệ thống mới cho thấy Iran dường như vẫn duy trì các hệ thống cho phép tạo ra “mối đe dọa đường không tầm thấp, hạn chế nhưng dai dẳng” khó bị trấn áp vĩnh viễn.

Bà Nicole Grajewski, trợ lý giáo sư tại Đại học Sciences Po ở Paris, nhận định chiến lược quân sự của Iran được xây dựng dựa trên sức chịu đựng hơn là sự ngang bằng về công nghệ. “Các hệ thống của họ không đặc biệt tinh vi hay tích hợp đầy đủ, nhưng kết quả là chiến lược quân sự của Iran tập trung nhiều vào khả năng phục hồi, sức chịu đựng và tính cơ động.”

Sức chịu đựng này có những hệ quả chiến lược. Nếu Mỹ hoặc Israel không thể loại bỏ vĩnh viễn khả năng trả đũa của Iran, mỗi cuộc tấn công mới đều mang nguy cơ leo thang thêm một vòng ở Vịnh Ba Tư, hoặc gây ra gián đoạn dọc eo biển Hormuz, đẩy giá xăng của Mỹ lên cao. Bà Grajewski cho rằng Mỹ và Israel bị hạn chế hơn về đạn dược, trong khi Iran có ngành công nghiệp quốc phòng đáng kể và lợi thế bất đối xứng.