Iran tung gói biện pháp mới ứng phó sức ép kinh tế từ Mỹ

Chính phủ Iran đang nỗ lực giảm bớt áp lực tài chính nặng nề đè lên người dân do các biện pháp bao vây và trừng phạt của Mỹ. Tổng thống Masoud Pezeshkian mới đây đã thảo luận với một số thành viên nội các về các biện pháp nhằm xoa dịu tác động kinh tế của cuộc chiến do Mỹ và Israel tiến hành, trong đó có tình trạng đồng rial mất giá và khủng hoảng chi phí sinh hoạt.

"Kế hoạch của kẻ thù trong những tháng gần đây là cắt đứt các huyết mạch của đất nước nhằm gây sức ép lên người dân Iran", ông Pezeshkian viết trên mạng xã hội. Dù chưa có đầy đủ chi tiết về phản ứng của chính phủ, phạm vi cuộc họp và những phát biểu sau đó của tổng thống phần nào cho thấy định hướng các chính sách này.

Tình hình người dân Iran giữa lúc chiến sự kéo dài

Kinh tế Iran suy giảm mạnh kể từ khi chiến sự bùng phát ngày 28/2, với các cuộc không kích của Mỹ và Israel khiến nhiều nhân vật chính trị và quân sự cấp cao thiệt mạng. Theo ước tính, các cuộc oanh kích này đã gây thiệt hại khoảng 270 tỷ USD cho Iran.

Tình hình càng xấu đi sau khi Mỹ phát động Chiến dịch Economic Outcast vào cuối tháng 8, nhằm cô lập hoàn toàn Iran khỏi thương mại quốc tế. Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Iran đã giảm 10% do xuất khẩu năng lượng sụp đổ trước lệnh phong tỏa đường biển của Mỹ, trong khi đồng rial xuống mức thấp kỷ lục. Iran đã đưa việc dỡ bỏ phong tỏa thành yêu cầu chính trong đàm phán với Mỹ về việc mở lại eo biển Hormuz.

Bà Maryam Ashrafi thuộc Bourse and Bazaar Foundation, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại London, nhận định tình hình kinh tế ngày càng xấu đi đối với người tiêu dùng Iran, đặc biệt là giá lương thực leo thang. Người dân buộc phải "ngày càng chuyển sang các mặt hàng rẻ hơn, chất lượng thấp hơn". Việc thiếu nguyên liệu sản xuất một số mặt hàng thiết yếu như bơ thực vật cũng đẩy giá lên cao.

Nhập khẩu lúa mì và ngũ cốc cũng giảm do lệnh phong tỏa đường biển của Mỹ ở các cảng phía nam. Theo bà Ashrafi, các tàu chở hàng lớn vốn có thể chuyên chở tới 80.000 tấn nông sản. Một số tàu chuyển sang tuyến đường thay thế qua các cảng biển Caspian, vốn không nằm trong diện cấm vận, chỉ chở được khoảng 7.200 tấn, còn xe tải đường bộ giới hạn khoảng 20 tấn mỗi xe.

Giá bao bì tăng cũng khiến doanh nghiệp đối mặt gián đoạn chuỗi cung ứng, trong khi chi phí bảo hiểm leo thang dù các tổn thất liên quan chiến sự thường không được bảo hiểm chi trả. Dù dược phẩm không bị trừng phạt, nguyên liệu cho ngành dược Iran ngày càng khó tìm và đắt đỏ. Gián đoạn hàng không do lệnh trừng phạt của Mỹ với các hãng bay Iran càng làm gia tăng lo ngại về thiếu thuốc.

Iran dự định làm gì

Tại cuộc họp hôm thứ Bảy, Tổ chức Kế hoạch và Ngân sách Iran đã trình bày gói bảy điểm nhằm ứng phó khủng hoảng, song chi tiết chưa được công bố. Hãng tin bán chính thức Tasnim cho biết đề xuất này nhằm "giúp đất nước vượt qua các thách thức phía trước theo cách có trật tự hơn và ít tốn kém hơn".

Một ngày sau cuộc họp, Tổng thống Pezeshkian ra lệnh thành lập ủy ban điều phối thỏa thuận kinh tế mới, gồm Thống đốc Ngân hàng Trung ương Abdolnaser Hemmati, Bộ trưởng Nội vụ Eskandar Momeni và Thị trưởng Tehran Alireza Zakani. Theo đài truyền hình nhà nước IRNA, mục tiêu của ủy ban là giúp bình ổn giá cả trên toàn quốc.

Hôm thứ Hai, ông Pezeshkian nói với các nghị sĩ rằng chính sách kinh tế cần tập trung hỗ trợ những nhóm dễ bị tổn thương nhất, trong đó có các hộ do phụ nữ làm chủ. Ông cho biết hiệu quả năng lượng sẽ là một trong những cách chính để giải quyết khó khăn hiện tại, đồng thời cam kết không để nguồn điện và năng lượng cấp cho các nhà sản xuất, doanh nghiệp bị cắt trong bất kỳ tình huống nào.

Tổng thống Iran cũng kêu gọi thực hiện "thứ Ba không ô tô", vận động người dân hạn chế dùng xe để tiết kiệm năng lượng, và đề nghị công chức nhà nước gương mẫu tham gia. Dù là nhà sản xuất dầu khí lớn, Iran vẫn đối mặt tình trạng thiếu xăng và mất điện kể từ khi chiến sự bắt đầu.

Các biện pháp đã đủ chưa?

Nhà kinh tế Saeed Laylaz, từng cố vấn cho chính phủ Iran, cho rằng ông Pezeshkian lẽ ra phải hành động sớm hơn. Khi có dấu hiệu chiến tranh sắp xảy ra, chính phủ cần chuẩn bị cho việc nguồn lực bị thu hẹp và hoạt động xuất nhập khẩu bị gián đoạn.

Dù cho rằng phản ứng của tổng thống bị chậm trễ, ông Laylaz đánh giá việc xử lý giá các mặt hàng cơ bản – mục tiêu của biện pháp mới – sẽ có lợi cho đất nước. Ông nhận định Iran hiện có đủ hàng hóa cơ bản dự trữ, và ngay cả khi lệnh cấm vận tiếp diễn, nước này vẫn sẽ không gặp vấn đề trong việc đảm bảo nguồn cung nhờ có các tuyến đường phù hợp, nguồn lực dồi dào và những đối tác thương mại có thể hỗ trợ.