Iran tăng cường giám sát Eo biển Hormuz, các cuộc tấn công leo thang và dòng chảy dầu lại sụt giảm

Quân đội Iran tuyên bố đã mở rộng giám sát Eo biển Hormuz bằng cách triển khai các đơn vị mới nhằm vào các tàu, trong bối cảnh Tehran và Washington đang cạnh tranh kiểm soát tuyến đường biển quan trọng bậc nhất đối với vận chuyển năng lượng toàn cầu.

Với lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng phía nam Iran và các lệnh trừng phạt ngày càng siết chặt, Tehran nhiều lần khẳng định sẽ theo đuổi các biện pháp quân sự và ngoại giao nhằm gây sức ép buộc Washington chấp nhận các yêu cầu của mình liên quan đến việc mở cửa trở lại eo biển này.

Tuyên bố mới nhất của Tehran trùng với thời điểm các cuộc tấn công gia tăng và hoạt động vận chuyển dầu sụt giảm, sau khi dòng chảy dầu thô đã phục hồi về mức trước chiến tranh hồi tháng 9.

Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York (Vương quốc Anh), nhận định với Al Jazeera rằng các cuộc tấn công gia tăng và tác động của chúng đối với dòng chảy năng lượng cho thấy sự mong manh của eo biển với vai trò tuyến đường xuất khẩu dầu quan trọng.

Vậy tình hình hiện nay ra sao và ai đang kiểm soát Eo biển Hormuz?

Iran nói gì về việc mở rộng hiện diện ở Hormuz?

Hải quân Iran cho biết đã triển khai các đơn vị tác chiến theo đội hình mới “ở phía đông Eo biển Hormuz và khắp Biển Oman và Biển Arab, sau khi xác định một tàu chở dầu bị hư hại và bốc cháy”, theo đưa tin của Press TV hôm thứ Ba.

Hải quân Iran nói các đơn vị này sẽ duy trì “giám sát thời gian thực các hoạt động của đối phương và giao thông hàng hải trong khu vực”.

Lực lượng này cũng cảnh báo các tàu không được tắt thiết bị phát tín hiệu và kêu gọi phối hợp với các lực lượng vũ trang Iran để qua khu vực an toàn.

Riêng một quan chức Iran nói với Reuters rằng Tehran đã bắt đầu sử dụng các chiến thuật tấn công khác nhau nhằm vào những tàu bị coi là vi phạm các hạn chế của mình từ khoảng 10 ngày trước, dẫn đến gia tăng các vụ tấn công. Chiến lược này bao gồm thay đổi cả loại hình lẫn nhịp độ tấn công, với một mục tiêu là gây ảnh hưởng đến kết quả bầu cử giữa kỳ tháng 11 tại Mỹ, theo quan chức này.

Các cuộc tấn công ở Hormuz lên mức kỷ lục

Các tàu ở Eo biển Hormuz đang trải qua đợt tấn công tồi tệ nhất kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành chiến tranh chống Iran vào cuối tháng 2.

Theo công ty theo dõi hàng hải Kpler, 10 tàu chở dầu bị đánh trúng ở eo biển trong giai đoạn từ 28/9 đến 4/10, tiếp đó là một vụ tấn công khác vào ngày 5/10.

Trung tâm Điều hành Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) ghi nhận thêm 15 vụ tấn công khác từ ngày 6/10 đến 14/10, trong đó 11 vụ xảy ra chỉ trong 4 ngày gần nhất. UKMTO cho biết các vụ này gồm một tàu container và một tàu chở dầu bị đánh trúng bởi đạn không rõ nguồn gốc ở Eo biển Hormuz hôm thứ Ba.

Iran khẳng định các cuộc tấn công và hạn chế ở tuyến đường biển này là vấn đề an ninh quốc gia và tự vệ trước cuộc chiến của Mỹ-Israel. Giới chức Iran cũng ám chỉ ý định phá vỡ hệ thống vận chuyển con thoi do Mỹ hỗ trợ, vốn giúp gia tăng xuất khẩu năng lượng qua eo biển trong thời chiến.

Trong báo cáo mới nhất hôm Chủ nhật, Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp (JMIC) do Hải quân Mỹ dẫn đầu cho biết mối đe dọa đối với tàu thương mại ở Eo biển Hormuz vẫn ở mức “nghiêm trọng”, mức cao thứ hai. JMIC nêu rằng các cuộc tấn công của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), “các âm mưu tấn công và/hoặc hoạt động quấy rối vẫn tiếp diễn, gồm máy bay không người lái bay qua, giám sát có chủ đích tàu thương mại và đôi khi gọi qua tần số VHF”.

UAV là máy bay không người lái, còn gọi qua VHF nghĩa là lực lượng Iran dùng radio hàng hải tiêu chuẩn để liên lạc bằng lời, theo dõi và đe dọa các tàu thương mại đi qua trên các kênh liên lạc quốc tế.

Các cuộc tấn công ảnh hưởng thế nào đến dòng chảy dầu?

Trước khi cuộc chiến Mỹ-Israel chống Iran bắt đầu ngày 28/2, Eo biển Hormuz thường tiếp nhận khoảng 125 tàu thương mại lớn mỗi ngày và lượng hàng qua đây chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu.

Để trả đũa các cuộc tấn công của Mỹ-Israel, Iran đã thực tế đóng eo biển và gia tăng tấn công các tàu tìm cách phá vỡ các quy định của mình. Trong khi đó, Washington vẫn duy trì phong tỏa các cảng của Iran.

Tuy nhiên, trong tháng 9, dòng chảy dầu từ Vùng Vịnh qua Hormuz, không tính Iran, đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh, trong khi xuất khẩu dầu thô từ toàn Trung Đông vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng này, theo Kpler. Được Hải quân Mỹ hộ tống, ngày càng nhiều tàu chở dầu bắt đầu đi qua.

Mối đe dọa từ Iran khiến thủy thủ đoàn được trả thù lao hậu hĩnh, phí bảo hiểm vẫn rất cao và một số nhà phân tích nghi ngờ các quốc gia Vùng Vịnh có thể cũng đã trả tiền cho Iran để tàu chở dầu được transit. Điều này có nghĩa dù nhiều dầu hơn được xuất khẩu từ khu vực, giá dầu thô vẫn cao.

Nhưng làn sóng tấn công gia tăng của Iran trong những ngày gần đây đã thay đổi cục diện. Theo Kpler, chỉ 2,9 triệu thùng dầu được vận chuyển qua tuyến đường biển này vào ngày 11/10, mức thấp nhất trong tháng. Chỉ đến ngày 8/10, gần 20,8 triệu thùng dầu đã qua eo biển. Mức trung bình trước chiến tranh là 17,1 triệu thùng/ngày.

Giá dầu tiếp tục tăng vào sáng thứ Tư, với hợp đồng tương lai dầu Brent tăng 89 xu, tương đương 0,8%, lên 106,58 USD/thùng tính đến 00:30 GMT. Hợp đồng Brent đóng cửa ở 105,69 USD/thùng hôm thứ Ba, trong khi dầu West Texas Intermediate chốt ở 94,14 USD.

Mỹ nói gì?

Hôm thứ Tư, một quan chức quân sự Mỹ xác nhận với Reuters rằng Iran đã thay đổi chiến thuật ở Eo biển Hormuz theo một cách đáng kể. Quan chức này lưu ý rằng sau khi Washington phá hủy phần lớn năng lực radar của Iran, IRGC bắt đầu sử dụng các trinh sát viên không vũ trang trên thuyền nhỏ để xác định mục tiêu tiềm năng, gồm tàu hải quân Mỹ.

Quân đội Mỹ xác định các trinh sát viên Iran hoạt động từ thuyền dhow, gọi mục tiêu cho IRGC, theo quan chức này, và lực lượng Mỹ đã đối đầu một tàu như vậy, yêu cầu người trên tàu rời bỏ tàu rồi phá hủy nó.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cũng bác bỏ tuyên bố của chỉ huy IRGC rằng Tehran kiểm soát Eo biển Hormuz và sẽ đánh chìm các tàu chiến Mỹ đang tiến đến. “Chỉ huy hải quân IRGC không có hải quân. Lực lượng Mỹ và các đối tác khu vực kiểm soát rõ ràng Eo biển Hormuz,” CENTCOM nói trên X. Bộ tư lệnh này cho biết thêm lực lượng Mỹ đã hỗ trợ các đối tác Vùng Vịnh vận chuyển hơn 19 triệu thùng dầu thô qua điểm nghẽn chiến lược hôm thứ Hai.

Vậy ai kiểm soát Hormuz?

Kể từ khi Iran thực tế đóng Eo biển Hormuz sau khi chiến tranh bắt đầu, Hải quân Mỹ được cho là đã mở một tuyến đường để các quốc gia Vùng Vịnh xuất khẩu dầu và hàng hóa khác trong bối cảnh khủng hoảng năng lượng do các cuộc tấn công của Iran vào tàu gây ra.

Tối Chủ nhật, quan chức an ninh Iran Mohsen Rezaei tuyên bố Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, với sự hỗ trợ của quân đội Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất, đang dùng tàu nhỏ hơn để chuyển dầu sang tàu chở dầu lớn hơn. Ông nói hệ thống con thoi của Mỹ là mục tiêu rõ ràng của Tehran, và Iran đã tấn công 5-6 tàu tham gia mỗi đêm trong nhiều tuần.

“Các người đang buôn lậu, nhưng eo biển nằm dưới sự kiểm soát của Iran, và chúng tôi quản lý nó,” ông khẳng định. Phát biểu này dường như nhằm khiêu khích Tổng thống Mỹ Donald Trump, người từng ca ngợi xuất khẩu năng lượng có thời điểm đạt mức trước chiến tranh trong những tuần gần đây.

Iran tuyên bố Mỹ đã chấp nhận một số trong bảy điều kiện của Tehran để mở cửa hoàn toàn Eo biển Hormuz và chấm dứt chiến tranh, nhưng phản hồi của Washington là “chưa đủ”. Tehran khẳng định thỏa thuận chỉ thành hiện thực khi mọi yêu cầu của mình được đáp ứng.

“Chính quyền Trump đã không thúc đẩy đàm phán tiếp tục và cũng không tìm kiếm thêm hỗ trợ từ các bên trung gian tiềm năng như Qatar và Pakistan,” Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, nói. “Với Iran, họ có thể coi đây là thời điểm để tăng sức ép lên chính quyền Trump.”

Tuy nhiên, ông lưu ý eo biển không nằm dưới sự kiểm soát của Iran, và các cuộc tấn công của Tehran chỉ nhằm cho thấy Washington cũng không kiểm soát tuyến đường biển này. “Do đó, các đồng minh của Mỹ sẽ gia tăng sức ép để chính quyền Trump mang lại nhiều ổn định hơn cho khu vực, hoặc cho thấy một lộ trình hướng tới ổn định lớn hơn,” ông nói thêm.